Is het toegestaan om in het openbaar te bidden in Nederland en België?

• Vraag

Mag een moslim in Nederland of België in het openbaar bidden, bijvoorbeeld in een park, station, winkelcentrum of langs de weg wanneer de gebedstijd aanbreekt? Welke islamitische, praktische en maatschappelijke voorwaarden gelden daarbij?

• Antwoord

Volgens de gangbare uitleg van islamitische juristen is het toegestaan om buiten een moskee of woning te bidden, mits de plaats rein en geschikt is en aan de voorwaarden van het gebed wordt voldaan. De islam verbindt de geldigheid van het gebed immers niet uitsluitend aan een moskee. Dat betekent echter niet dat iedere toegankelijke plaats automatisch als gebedsplaats kan worden gebruikt.

De moslim houdt rekening met de resterende gebedstijd, de mogelijkheden in zijn omgeving, zijn eigen veiligheid, de rechten van anderen en de bestemming van de plaats. Wanneer een moskee, gebedsruimte of woning tijdig bereikbaar is, ligt het voor de hand daarvan gebruik te maken. Dreigt de voorgeschreven tijd te verstrijken, dan zoekt hij naar een reine, veilige en zo rustig mogelijke plaats waar het gebed zonder ernstige hinder kan worden verricht.

De gebedstijd bepaalt welke keuze redelijk is

Het verplichte gebed (salah) is aan vastgestelde tijden verbonden. Allah (God) zegt: “Wanneer jullie het gebed hebben voltooid, gedenk Allah dan staand, zittend en liggend op jullie zijden. Wanneer jullie weer in veiligheid zijn, verricht dan het gebed op de juiste wijze. Voorwaar, het gebed is de gelovigen op vastgestelde tijden voorgeschreven.” (Soera an-Nisa 4:103)

Wie binnen afzienbare tijd naar huis kan terugkeren en nog voldoende tijd heeft om daar zonder haast te bidden, hoeft niet onmiddellijk een openbare plaats te kiezen. De verplichting houdt in dat het gebed binnen zijn voorgeschreven tijd wordt verricht, niet dat het noodzakelijk op de eerste beschikbare locatie moet plaatsvinden.

Wanneer werk, studie, vervoer, zorgverplichtingen of andere omstandigheden iemand buiten huis houden, kijkt hij eerst of een geopende moskee of gebedsruimte in de omgeving bereikbaar is. Ook wanneer het gezamenlijke gebed in de moskee al is afgelopen, blijft het mogelijk om daar individueel te bidden zolang de gebedstijd nog voortduurt.

Kan de moslim niet tijdig een woning, moskee of geschikte gebedsruimte bereiken en bestaat er een reëel risico dat de volgende gebedstijd aanbreekt, dan zoekt hij ter plaatse naar een verantwoorde oplossing. Het ontbreken van een ideale omgeving rechtvaardigt niet dat het gebed bewust buiten zijn tijd wordt uitgesteld.

De aarde is als gebedsplaats gegeven, maar niet zonder grenzen

Profeet Mohammed ﷺ (vrede en zegeningen zij met hem) zei: “De aarde is voor mij tot gebedsplaats en middel tot reiniging gemaakt. Daarom moet iemand uit mijn gemeenschap bidden wanneer de gebedstijd hem bereikt, waar hij zich ook bevindt.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim)

Islamitische juristen leiden uit deze overlevering af dat een moslim niet afhankelijk is van één bepaald gebouw om zijn gebed geldig te kunnen verrichten. Deze overlevering biedt ruimte aan reizigers, werknemers en anderen die zich tijdens de gebedstijd buiten de nabijheid van een moskee bevinden.

Die algemene toestemming omvat echter niet iedere denkbare plaats. Toiletten, plaatsen met zichtbare onreinheid en andere locaties die niet verenigbaar zijn met de reinheid en waardigheid van het gebed, worden uitgesloten. Begraafplaatsen en locaties rond graven worden binnen het islamitisch recht evenmin als gewone gebedsplaatsen behandeld; daarvoor gelden bijzondere bepalingen.

Ook een reine locatie kan door haar functie ongeschikt zijn. Een rijbaan, fietspad, perronrand, nooduitgang, parkeeruitrit of smalle doorgang brengt gevaar of onredelijke hinder met zich mee. Evenmin mag privéterrein zonder toestemming worden gebruikt of een ruimte zo worden ingenomen dat haar normale bestemming ernstig wordt verstoord.

Deze profetische verruiming maakt het gebed mogelijk waar geen moskee aanwezig is, maar heft de verantwoordelijkheid tegenover de omgeving niet op.

Aan welke voorwaarden moet de plaats voldoen?

Wanneer geen zichtbare onreinheid aanwezig is en er geen concrete reden bestaat om aan de reinheid van de grond te twijfelen, hoeft de moslim geen overdreven onderzoek te verrichten. Een klein gebedskleed kan praktisch zijn, maar is geen voorwaarde voor een geldig gebed.

Daarnaast verricht de moslim de rituele wassing (woedoe), bedekt hij wat tijdens het gebed bedekt moet zijn en richt hij zich naar vermogen naar de gebedsrichting. Buiten een vertrouwde omgeving kan hij daarvoor een betrouwbare toepassing, een kompas of een redelijke inschatting gebruiken.

De gekozen plaats moet voldoende ruimte bieden om te staan, te buigen en neer te knielen zonder voetgangers of verkeer te hinderen. Wanneer mogelijk kiest de moslim een plek bij een muur of zuil, zodat de gebedsplaats duidelijker afgebakend en minder kwetsbaar voor passerende mensen is.

Bidden in een park, station of winkelcentrum

Een rustig gedeelte van een park kan geschikt zijn wanneer de grond rein is en het gebed geen wandelpad, speelveld of andere intensief gebruikte ruimte blokkeert.

Stations, luchthavens, ziekenhuizen, universiteiten en winkelcentra zijn vaak toegankelijk voor het publiek, maar staan onder het beheer van een overheid, organisatie of private eigenaar. Publieke toegankelijkheid betekent daarom niet dat iedere plek vrij kan worden gebruikt. Veel van deze gebouwen beschikken over een gebedsruimte, stilteruimte of andere rustige voorziening. Wanneer niet duidelijk is of zo’n voorziening aanwezig is, kan de moslim aan een medewerker vragen waar hij enkele minuten kan bidden.

Onderweg met de auto kan een veilige rustplaats of rustige parkeerzone geschikt zijn. Een drukke berm, afrit of slecht zichtbare plaats direct naast het verkeer is dat niet. De verplichting om het gebed op tijd te verrichten is geen rechtvaardiging voor het nemen van onverantwoorde risico’s.

Godsdienstvrijheid en de rechten van anderen

In Nederland en België wordt niet alleen de innerlijke geloofsovertuiging beschermd, maar ook de mogelijkheid om godsdienst individueel of gezamenlijk en in het openbaar te praktiseren. Die vrijheid kan volgens de wet worden begrensd wanneer dat noodzakelijk is voor onder meer de openbare veiligheid, de openbare orde en de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.

Een individuele moslim die enkele minuten op een rustige plaats bidt, is daarom niet te vergelijken met een georganiseerde gebedsbijeenkomst die een straat, plein of doorgang in gebruik neemt. Voor grotere bijeenkomsten kunnen, afhankelijk van de omvang en locatie, afspraken of toestemmingen nodig zijn.

Ook redelijke aanwijzingen van personeel, beheerders, beveiliging of politie behoren te worden gerespecteerd. Wanneer iemand wordt gevraagd een nooduitgang of drukke doorgang vrij te houden, kan hij een nabijgelegen geschikte plaats zoeken zonder dat daarmee zijn recht op aanbidding wordt ontkend.

Niet iedere concrete situatie kan uitsluitend aan de hand van een algemene regel worden beoordeeld. Huisregels, eigendomsverhoudingen en plaatselijke voorschriften kunnen verschillen.

Veiligheid en het vermijden van onnodige confrontaties

De moslim hoeft zich niet voor zijn gebed te schamen, maar behoort zijn omgeving wel verstandig te beoordelen. Wanneer een locatie verlaten of onveilig is, of wanneer er concrete aanwijzingen zijn voor agressie, kiest hij waar mogelijk een beschutte of bewaakte plaats.

Het zoeken naar een veiliger alternatief is geen gebrek aan standvastigheid. De islam verplicht niemand zichzelf bewust bloot te stellen aan vermijdbaar gevaar. Bij intimidatie of bedreiging kan hulp worden gezocht bij personeel, beveiliging of politie.

Daarbij moet een evenwicht worden bewaard: het gebed mag niet telkens uit angst worden verwaarloosd, maar het behoort evenmin tot een demonstratie of confrontatie te worden gemaakt. De aanbidding is gericht tot Allah en hoeft niet door roekeloos gedrag aan haar rust en waardigheid te verliezen.

Mag het verplichte gebed in de auto worden verricht?

De normale vorm van het verplichte gebed vereist staan, buigen en neerknielen voor wie daartoe lichamelijk in staat is. Het enkele feit dat buiten bidden ongemakkelijk, zichtbaar of koud is, maakt het daarom niet toegestaan om zonder noodzaak zittend in een auto te bidden.

Imran ibn Hoesayn (Imran ibn Husayn), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde: “Ik had aambeien en vroeg de Profeet ﷺ naar het gebed. Hij zei: ‘Bid staand. Als je dat niet kunt, bid dan zittend. Als je dat niet kunt, bid dan op je zijde.’” (Overgeleverd door al Boekhari)

Wie veilig kan stoppen, uitstappen en normaal kan bidden, zoekt daarvoor een geschikte plaats. Bij ziekte, lichamelijke beperking, ernstig gevaar of werkelijk onvermogen handelt de moslim naar zijn vermogen. Een bestuurder verricht het gebed niet tijdens het rijden wanneer dit zijn aandacht van het verkeer afleidt.

Buiten zijn is geen automatische reden om de gebeden samen te voegen

Dat iemand werkt, studeert, winkelt of gedurende een groot deel van de dag onderweg is, betekent niet automatisch dat hij de gebeden mag samenvoegen. Islamitische juristen onderscheiden gewone dagelijkse omstandigheden van reizen, ziekte, noodzaak en uitzonderlijke moeilijkheid.

Over de precieze toepassing van het samenvoegen bestaan verschillen tussen rechtsscholen en geleerden. Wie structureel met een moeilijk werkrooster, studieprogramma, zorgsituatie of reispatroon te maken heeft, kan zijn omstandigheden daarom voorleggen aan een betrouwbare geleerde.

Vaak kan een oplossing worden gevonden door vooraf de gebedstijden te bekijken, een nabijgelegen moskee of gebedsruimte te zoeken, de rituele wassing tijdig te verrichten of afspraken te maken over het gebruik van een rustige ruimte.

Het gebed in de openbare ruimte is daarmee een toegestane mogelijkheid wanneer de omstandigheden daarom vragen. Het is geen doel op zichzelf, maar een praktische toepassing van de ruimte die de islam biedt om de gebedstijd te bewaken zonder de waardigheid van de aanbidding, de veiligheid en de rechten van anderen uit het oog te verliezen.