Dua bij de adhan: wat zeg je tijdens en na de gebedsoproep?

De oproep tot het gebed (adhan) klinkt midden in het gewone leven. Soms hoort een moslim de gebedsoproep in de moskee of vanuit een moskee in de buurt. Op andere momenten hoort hij haar thuis, op het werk of via een rechtstreekse uitzending. De woorden herinneren hem eraan dat Allah (God) groter is dan alles wat op dat moment zijn aandacht opeist.

De adhan is meer dan een aankondiging van de gebedstijd. Hij verkondigt de grootheid en eenheid van Allah, bevestigt de boodschap van Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem) en roept de mens naar het gebed en het werkelijke welslagen. De luisteraar wordt uitgenodigd om de woorden niet alleen te horen, maar ze met zijn tong te beantwoorden en de oproep vervolgens met zijn daden te volgen.

Tijdens de adhan herhaalt de luisteraar in beginsel wat de gebedsoproeper zegt. Wanneer deze oproept om naar het gebed en het welslagen te komen, antwoordt de luisteraar dat er geen macht en geen kracht is behalve met Allah. Na afloop spreekt hij vrede en zegeningen over de Profeet ﷺ uit, vraagt hij Allah om de bijzondere hoge rang voor hem en kan hij tot aan de oproep om met het gebed te beginnen (iqama) persoonlijke smeekbeden tot Allah richten.

Wat zeg je tijdens de adhan?

De persoon die de adhan uitspreekt, wordt de gebedsoproeper (muezzin) genoemd. De Profeet ﷺ zei: “Wanneer jullie de gebedsoproep horen, zeg dan hetzelfde als de gebedsoproeper.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

De luisteraar volgt de woorden van de adhan in dezelfde volgorde.

De gebedsoproeper zegt: “Allah is de Grootste.”

Uitspraak: Allahoe akbar.

De luisteraar herhaalt deze woorden na hem.

De gebedsoproeper zegt: “Ik getuig dat niets het recht heeft om aanbeden te worden behalve Allah.”

Uitspraak: Ashhadoe an la ilaha illallah.

Ook deze geloofsgetuigenis herhaalt de luisteraar.

Vervolgens zegt de gebedsoproeper: “Ik getuig dat Mohammed de Boodschapper van Allah is.”

Uitspraak: Ashhadoe anna Mohammedan rasoeloellah.

De luisteraar herhaalt dezelfde woorden. Wanneer de gebedsoproeper deze zinnen opnieuw uitspreekt, antwoordt de luisteraar opnieuw op dezelfde wijze.

Wat antwoord je bij de oproep naar het gebed en het welslagen?

Daarna zegt de gebedsoproeper: “Kom naar het gebed.”

Uitspraak: Hayya alas salah.

De luisteraar herhaalt deze oproep niet, maar antwoordt: “Er is geen macht en geen kracht behalve met Allah.”

Uitspraak: La hawla wa la qoewwata illa billah.

Vervolgens zegt de gebedsoproeper: “Kom naar het welslagen.”

Uitspraak: Hayya alal falah.

Ook hierop antwoordt de luisteraar: “Er is geen macht en geen kracht behalve met Allah.”

Uitspraak: La hawla wa la qoewwata illa billah.

Aan het einde van de adhan herhaalt de luisteraar de grootverklaring van Allah: “Allah is de Grootste.”

Uitspraak: Allahoe akbar.

Daarna herhaalt hij de afsluitende geloofsgetuigenis: “Niets heeft het recht om aanbeden te worden behalve Allah.”

Uitspraak: La ilaha illallah.

Wat zeg je bij ‘het gebed is beter dan de slaap’?

Tijdens de gebedsoproep voor het ochtendgebed zegt de gebedsoproeper: “Het gebed is beter dan de slaap.”

Uitspraak: As salatoe chairoen minan nawm.

Volgens de algemene profetische aanwijzing om de woorden van de gebedsoproeper te herhalen, kan de luisteraar ook deze woorden nazeggen.

De zin betekent niet dat slaap iets slechts is. Rust is een gunst van Allah en het lichaam heeft voldoende rust nodig. De oproep bij het ochtendgebed herinnert de gelovige er echter aan dat er een moment is aangebroken waarop de aanbidding van zijn Schepper voorrang krijgt boven de warmte van het bed en de behoefte om verder te slapen.

Van horen naar geloven en handelen

Het beantwoorden van de adhan is geen betekenisloze herhaling. Iedere zin richt het hart opnieuw op een wezenlijk onderdeel van het geloof.

Wanneer de moslim zegt dat Allah de Grootste is, plaatst hij zijn zorgen, plannen, verlangens en bezigheden in het juiste perspectief. Zijn werk, gezin en verantwoordelijkheden blijven belangrijk, maar niets daarvan staat boven zijn Schepper.

De geloofsgetuigenissen brengen hem terug naar de grondslag van de islam: alleen Allah heeft het recht om aanbeden te worden en de weg van die aanbidding is bekendgemaakt door Zijn Boodschapper ﷺ. De moslim bevestigt daarmee niet alleen wat hij gelooft, maar ook van Wie hij leiding verwacht.

Daarna wordt hij opgeroepen naar het gebed en het welslagen. Hij antwoordt niet alsof hij uit zichzelf over onbeperkte kracht beschikt. Met de woorden dat er geen macht en geen kracht is behalve met Allah, erkent hij dat ook het verlaten van zijn bezigheden, het overwinnen van luiheid en het volhouden van de aanbidding alleen met de hulp van Allah mogelijk zijn.

Het welslagen waartoe de adhan oproept, is bovendien ruimer dan maatschappelijk succes. Een mens kan veel bezitten of bereiken en toch innerlijk richting missen. Werkelijk welslagen omvat geloof, gebed, een zuiver hart, goed gedrag en een leven dat is voorbereid op de ontmoeting met Allah.

Een geloofsbelijdenis tijdens de adhan

Tijdens het horen van de adhan kan de moslim ook een omvattende geloofsbelijdenis uitspreken.

Saad ibn Abi Waqqas, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wie bij het horen van de gebedsoproeper zegt: ‘Ik getuig dat niets het recht heeft om aanbeden te worden behalve Allah alleen, zonder deelgenoot, en dat Mohammed Zijn dienaar en Boodschapper is. Ik ben tevreden met Allah als mijn Heer, met Mohammed als Boodschapper en met de islam als mijn godsdienst’, diens zonden worden vergeven.” (Overgeleverd door Moeslim).

Uitspraak: Ashhadoe an la ilaha illallah wahdahoe la sharika lah, wa anna Mohammedan abdoehoe wa rasoeloeh. Raditoe billahi rabban, wa bi Mohammedin rasoelan, wa bil islami dinan.

Tevreden zijn met Allah als Heer betekent meer dan erkennen dat Hij bestaat. Het houdt in dat de gelovige Zijn leiding aanvaardt, op Zijn wijsheid vertrouwt en beseft dat hij in iedere toestand van Hem afhankelijk is.

Tevreden zijn met de islam als godsdienst betekent niet dat iedere verplichting altijd gemakkelijk aanvoelt. Het betekent dat de moslim de weg van Allah als de juiste weg erkent, ook wanneer die van hem vraagt dat hij zijn gewoonten, gemak of verlangens bijstelt.

Tevreden zijn met Mohammed ﷺ als Boodschapper betekent dat zijn leiding niet alleen wordt bewonderd, maar ook wordt gevolgd. De adhan wordt zo een terugkerend moment waarop de gelovige bewust bevestigt Wie zijn Heer is, welke weg hij volgt en van wie hij de profetische leiding heeft ontvangen.

Wat zeg je direct nadat de adhan is afgelopen?

Na afloop van de adhan spreekt de moslim vrede en zegeningen over de Profeet ﷺ uit.

Abdullah ibn Amr ibn al As, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer jullie de gebedsoproeper horen, zeg dan wat hij zegt. Spreek daarna vrede en zegeningen over mij uit, want wie dat eenmaal over mij uitspreekt, ontvangt daarvoor tienmaal de zegeningen van Allah. Vraag Allah vervolgens voor mij om de bijzondere hoge rang in het paradijs. Dat is een positie die slechts aan één dienaar van Allah toekomt, en ik hoop dat ik die dienaar ben. Wie Allah voor mij om die positie vraagt, voor hem wordt mijn voorspraak toegestaan.” (Overgeleverd door Moeslim).

Een korte vorm waarmee de moslim vrede en zegeningen over de Profeet ﷺ kan uitspreken, betekent: “O Allah, schenk Mohammed Uw zegeningen.”

Uitspraak: Allahumma salli ala Mohammed.

Ook een uitgebreidere authentieke vorm kan worden gebruikt. Het doel is niet om zoveel mogelijk formuleringen te verzamelen, maar om na het horen van de naam en de boodschap van de Profeet ﷺ bewust vrede en zegeningen over hem uit te spreken.

De Profeet ﷺ leerde de gemeenschap hoe zij moest bidden, Allah moest gedenken en Hem op de juiste wijze moest aanbidden. Het uitspreken van vrede en zegeningen is daarom ook een uiting van liefde, dankbaarheid en verbondenheid met zijn leiding.

De smeekbede na de adhan

Na het uitspreken van vrede en zegeningen zegt de moslim de bekende smeekbede (doea) na de adhan.

Djabir ibn Abdullah, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wie na het horen van de adhan zegt: ‘O Allah, Heer van deze volmaakte oproep en van het gebed dat zal worden verricht, schenk Mohammed de bijzondere hoge rang en de voortreffelijkheid, en verhef hem tot de geprezen positie die U hem hebt beloofd’, voor hem is mijn voorspraak op de Dag van de Opstanding bestemd.” (Overgeleverd door al Boekhari).

Uitspraak: Allahumma rabba hadhihid dawatit tammah, was salatil qaimah, ati Mohammedanil wasilata wal fadilah, wabathhoe maqaman mahmoedan alladhi waadtah.

De bijzondere hoge rang in het paradijs (al wasila) is volgens de woorden van de Profeet ﷺ bestemd voor één dienaar van Allah. Hij leerde zijn gemeenschap Allah te vragen dat deze positie aan hem wordt geschonken.

De voortreffelijkheid verwijst naar de bijzondere eer en verhevenheid die Allah hem geeft. De geprezen positie (al maqam al mahmoed) is verbonden met de eer die hij op de Dag van de Opstanding ontvangt en met zijn voorspraak.

De gelovige zegt deze smeekbede niet omdat Allah aan Zijn belofte herinnerd moet worden. Hij aanbidt Allah met woorden die de Profeet ﷺ zelf heeft onderwezen en drukt daarmee zijn liefde voor de Boodschapper en zijn hoop op diens voorspraak uit.

Waarom is de tijd tussen de adhan en de iqama bijzonder?

Na de vaste woorden van de adhan en de smeekbede erna volgt een waardevolle periode voor persoonlijke smeekbeden. Deze duurt tot de oproep om met het gebed te beginnen (iqama).

Anas ibn Malik, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “De smeekbede tussen de adhan en de iqama wordt niet afgewezen.” (Overgeleverd door Aboe Dawoed en at Tirmidhi).

Voor deze periode is geen lange verplichte lijst voorgeschreven. De moslim kan Allah om vergeving, leiding, standvastigheid en oprechtheid vragen. Hij kan bidden voor zijn ouders, zijn gezin, zieken en mensen die met moeilijkheden worden beproefd. Ook kan hij vragen om toegestaan levensonderhoud, bescherming tegen zonden, nuttige kennis en een hart dat dicht bij Allah blijft.

Hij mag overgeleverde smeekbeden gebruiken, maar kan Allah ook in zijn eigen taal aanspreken. De waarde van dit moment ligt niet in moeilijke woorden, maar in oprechtheid, aandacht en het vertrouwen dat Allah hoort wat Zijn dienaar tot Hem richt.

Deze minuten kunnen ook worden benut om de rituele wassing (woedoe) te voltooien, naar de gebedsruimte te gaan en het hart tot rust te brengen. Wie onmiddellijk na de adhan terugkeert naar berichten, gesprekken en andere afleiding, laat gemakkelijk een kostbaar moment voorbijgaan.

De adhan en de strijd tegen afleiding

De adhan verkondigt de eenheid en grootheid van Allah op een moment waarop veel andere stemmen om aandacht vragen. In de profetische overleveringen wordt beschreven dat de duivel (shaytan) voor de gebedsoproep vlucht en daarna probeert terug te keren met afleiding.

Aboe Hoeraira, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer de adhan wordt uitgesproken, vlucht de duivel weg en maakt hij geluid, zodat hij de gebedsoproep niet hoort. Wanneer de adhan voorbij is, keert hij terug. Wanneer de iqama wordt uitgesproken, vlucht hij opnieuw. Wanneer die voorbij is, keert hij terug en fluistert hij tussen de mens en zijn hart. Hij zegt: ‘Denk aan dit, denk aan dat’, en herinnert hem aan zaken waaraan hij eerder niet dacht, totdat de persoon niet meer weet hoeveel hij heeft gebeden.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Deze hadith is niet bedoeld om de gelovige voortdurend angstig naar de onzichtbare wereld te laten kijken. Zij laat zien hoe gemakkelijk het hart na een moment van herinnering opnieuw door verstrooiing kan worden meegenomen.

De moslim zoekt daarom hulp bij Allah en neemt tegelijk praktische maatregelen. Hij legt zijn telefoon weg wanneer dat mogelijk is, stelt de voorbereiding op het gebed niet uit en probeert de woorden van de adhan bewust te beantwoorden. De strijd tegen afleiding bestaat uit vertrouwen op Allah én uit het wegnemen van oorzaken die de aandacht telkens versnipperen.

Hoe antwoord je op de adhan thuis, op het werk of onderweg?

Het beantwoorden van de adhan is niet beperkt tot mannen die zich al in de moskee bevinden. Vrouwen die thuis bidden, zieken, reizigers, studenten en werknemers kunnen de gebedsoproep eveneens beantwoorden wanneer zij die horen.

In Nederland, België en Vlaanderen wordt de adhan niet overal rechtstreeks vanuit een nabijgelegen moskee gehoord. Veel moslims horen de gebedsoproep in een gebedsruimte, via een rechtstreekse uitzending of door een melding op hun telefoon. De plaats verandert de betekenis van de woorden niet: de moslim wordt eraan herinnerd dat de gebedstijd is aangebroken en dat het tijd is om zich op het gebed voor te bereiden.

Wie op dat moment een taak uitvoert die voortdurende aandacht vereist, houdt rekening met veiligheid en verantwoordelijkheid. Een bestuurder blijft op het verkeer letten, een zorgverlener laat een patiënt niet in gevaar en een werknemer zet een machine eerst veilig stil. De profetische praktijk vraagt niet dat de moslim zichzelf of anderen in gevaar brengt.

Wanneer de omstandigheden het toelaten, kan hij de woorden rustig herhalen. Wanneer een dringende taak dat verhindert, hoeft hij daarvan geen aanleiding voor angst of overdreven schuldgevoel te maken. Hij probeert het gebed op tijd te verrichten en benut een volgende gelegenheid om de adhan bewuster te beantwoorden.

Ook kinderen kunnen deze gewoonte stap voor stap leren. Eerst kunnen zij enkele korte zinnen herhalen. Daarna leren zij wat zij antwoorden bij de oproep naar het gebed en het welslagen. De smeekbede na de adhan kan later worden toegevoegd. Begrip is daarbij belangrijker dan een haastige poging om alle woorden in één keer uit het hoofd te leren.

Wat doe je bij een rechtstreekse uitzending of een opgenomen adhan?

Wanneer de adhan rechtstreeks vanuit een moskee wordt uitgezonden, kan de luisteraar de woorden volgen en beantwoorden.

Een opgenomen adhan op een telefoon, klok of video is in de eerste plaats een herinnering aan de gebedstijd. Wie de opname hoort, mag de woorden uiteraard herhalen en Allah gedenken. Een geluidsbestand is echter niet volledig hetzelfde als een gebedsoproeper die op dat moment werkelijk de adhan uitspreekt.

Daarom hoeft de moslim van iedere automatische melding geen ingewikkelde kwestie te maken. Wanneer een app door een verkeerde instelling op een onjuist tijdstip afgaat, verandert die opname de werkelijke gebedstijd niet. De juiste gebedstijd blijft bepalend.

Wat als je een deel van de adhan hebt gemist?

Wie de adhan pas halverwege hoort, begint vanaf dat moment de gebedsoproeper te beantwoorden. Hij hoeft daarbij niet onrustig of gehaast te raken.

Na afloop kan hij vrede en zegeningen over de Profeet ﷺ uitspreken en de smeekbede na de adhan zeggen. Wie het beantwoorden volledig vergat, hoeft geen opname opnieuw af te spelen om de hele handeling te reconstrueren.

De profetische praktijk is bedoeld om de herinnering aan Allah te verdiepen. Vergeetachtigheid wordt niet hersteld door onrust of dwangmatig herhalen, maar door de volgende gelegenheid met meer aandacht te benutten.

Wanneer de stem verstilt, blijft de oproep bestaan

Het antwoord op de adhan eindigt niet bij de laatste uitgesproken woorden. De gebedsoproep nodigt de mens daadwerkelijk uit om naar het gebed en het welslagen te komen.

De diepste betekenis van het antwoord wordt zichtbaar wanneer de gelovige zijn bezigheden ordent, zich reinigt, zijn aandacht verzamelt en voor Allah gaat staan. De stem van de gebedsoproeper verstilt na enkele minuten, maar de oproep blijft in het hart aanwezig totdat zij met herinnering, overgave en gebed wordt beantwoord.