Imam Moeslim en Sahih Muslim: methode, kritiek en nalatenschap – deel 2

In het eerste deel stond Imam Moeslim als mens en geleerde centraal: zijn jeugd in Nishapur, zijn reizen, zijn leraren, zijn ontwikkeling als hadithcriticus, zijn band met Imam al Boekhari en de crisis rond Mohammed adh Dhuhli. Met zijn overlijden eindigde die levensloop, maar de geschiedenis van zijn werk was nog maar begonnen. De boeken waarvoor hij bekend werd, zouden verder reizen dan hij zelf ooit had gedaan en door generaties leerlingen, kopiisten, commentatoren en critici worden onderzocht.

Sahih Muslim groeide uit tot een van de centrale verzamelingen van profetische overleveringen (hadith) binnen de soennitische traditie. Die positie kwam niet alleen voort uit bewondering voor de auteur. Het boek moest worden gehoord, gekopieerd, vergeleken, uitgelegd en soms op afzonderlijke punten bekritiseerd. Dezelfde wetenschappelijke cultuur waarin Imam Moeslim had geleerd vragen te stellen over vertellers en varianten, bleef na zijn dood onderzoeken waarom een bepaalde route sterk was en waar een menselijke vergissing kon zijn ontstaan.

Wie deze geschiedenis wil begrijpen, moet verder kijken dan de mededeling dat Imam Moeslim betrouwbare hadiths verzamelde. Zijn inleiding laat zien hoe hij over bronnen en verantwoordelijkheid dacht, de ordening van zijn Sahih maakt verschillen tussen overleveringsroutes zichtbaar en al Tamyiz brengt ons dichter bij de manier waarop hij fouten opspoorde. Achter dat technische werk lag een religieuze zorg: kennis die aan Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem) werd toegeschreven, mocht niet afhankelijk worden van gemakzucht of reputatie. Nauwkeurigheid was voor hem geen afstandelijke academische oefening, maar onderdeel van de verantwoordelijkheid waarmee religieuze kennis wordt bewaard.

Waarom stelde Imam Moeslim Sahih Muslim samen?

Sahih Muslim begon volgens de eigen inleiding van de auteur met een verzoek. Iemand had Imam Moeslim gevraagd een overzichtelijke verzameling samen te stellen van overleveringen over geloof, voorschriften, beloning en bestraffing, aansporing en andere belangrijke onderwerpen, inclusief hun ketens van overdracht. De verzoeker wilde daarbij niet verdwalen in een onnodige opeenstapeling van dezelfde berichten. Imam Moeslim nam het verzoek als uitgangspunt om uit te leggen welke bronnen voor zo’n verzameling geschikt waren en waarom selectie noodzakelijk bleef.

Volgens een bekende chronologie begon hij rond 235 na de Hidjra met de samenstelling en werkte hij er ongeveer vijftien jaar aan, tot rond 250. Deze datering is een reconstructie uit biografische berichten en moet niet worden gelezen alsof iedere fase van het schrijfproces exact bekend is. Zij maakt wel aannemelijk dat het boek voortkwam uit een langdurige periode van selecteren, rangschikken en controleren. Imam Moeslim leefde na de vermoedelijke voltooiing nog ongeveer elf jaar, zodat hij het werk zelf kon onderwijzen en leerlingen het rechtstreeks bij hem konden horen.

Ook circuleert het bericht dat hij zijn selectie maakte uit ongeveer driehonderdduizend overleveringen. Zo’n aantal krijgt gemakkelijk een verkeerde betekenis wanneer niet wordt uitgelegd hoe hadithgeleerden telden. Dezelfde profetische uitspraak kon via verschillende ketens als meerdere overleveringen worden geregistreerd, terwijl varianten in formulering eveneens afzonderlijk konden meetellen. Het getal wijst vooral op de omvang van het overleveringsmateriaal waarmee een grote specialist werkte, niet op driehonderdduizend volledig verschillende uitspraken van de Profeet ﷺ.

Imam Moeslim beweerde evenmin dat zijn boek iedere authentieke hadith moest bevatten. Van hem is overgeleverd dat hij een bericht betrouwbaar kon achten zonder het in zijn Sahih op te nemen. Ibn as Salah en Imam an Nawawi gebruikten dit gegeven later om te benadrukken dat afwezigheid uit Sahih Muslim geen zelfstandig bewijs van zwakte is. Het boek is een doelbewuste selectie met een eigen opzet, geen catalogus waarin alle betrouwbare hadiths moesten staan en alles daarbuiten verdacht werd.

De inleiding van Sahih Muslim: bronkritiek vóór het verzamelen

De inleiding van Sahih Muslim is voor de geschiedenis van de hadithwetenschap bijna even belangrijk als de verzameling die erop volgt. Imam Moeslim formuleert er geen korte checklist waarmee iedere hadith automatisch kan worden beoordeeld. Hij bespreekt welke soorten overleveraars van elkaar moeten worden onderscheiden, waarom zwakke bronnen niet zonder waarschuwing mogen worden verspreid en hoe vergelijking tussen verschillende berichten fouten zichtbaar kan maken. De lezer ontmoet hier niet alleen de samensteller van een boek, maar ook de criticus die zijn selectie probeert te verantwoorden.

Binnen zijn bespreking verschijnen verschillende niveaus van vertellers. Aan de sterkste kant staan mensen die bekendstonden om integriteit, nauwkeurigheid en geringe onderlinge tegenstrijdigheid in hun overleveringen. Daarnaast waren er eerlijke en bij kennis betrokken vertellers die niet hetzelfde niveau van geheugen en beheersing bereikten. Materiaal van personen die bekendstonden om ernstige fouten, verzinsels of een patroon van problematische berichten kon niet als fundament van zijn verzameling dienen.

Deze indeling laat zien dat betrouwbaarheid geen eenvoudige aan-uitknop was. Een verteller kon oprecht zijn en toch minder nauwkeurig onthouden, terwijl een doorgaans sterke overleveraar zich in één bepaald bericht kon vergissen. Een goede algemene reputatie maakte vergelijking van afzonderlijke overleveringen dus niet overbodig. Wie alleen naar het etiket bij een naam keek, miste het niveau waarop vroege critici verschillende leerlingen van dezelfde leraar met elkaar vergeleken.

Imam Moeslim verdedigt in dezelfde inleiding de noodzaak om problemen van overleveraars te benoemen wanneer religieuze kennis daarvan afhankelijk was. Dit was geen vrijbrief voor persoonlijke aanvallen of het zoeken naar fouten om iemand te vernederen. Het doel was anderen te beschermen tegen het bouwen van geloofsopvattingen, aanbidding of rechtsregels op informatie waarvan de bron ernstige gebreken vertoonde. De morele kern van die kritiek lag in eerlijkheid: liefde voor de profetische leiding vroeg niet om het verbergen van menselijke vergissingen, maar om de bereidheid waarheid boven prestige te plaatsen.

Hoe beoordeelde Imam Moeslim een hadith?

In latere handboeken worden de voorwaarden voor een authentieke overlevering vaak overzichtelijk samengevat: een verbonden keten van overlevering (isnad), betrouwbare en nauwkeurige vertellers, geen problematische afwijking van sterkere berichten en geen verborgen gebrek. Deze samenvatting helpt studenten het vakgebied te ordenen. Zij kan echter niet volledig weergeven hoeveel vergelijkend werk achter een concreet oordeel lag. De toepassing van de voorwaarden vroeg kennis van mensen, plaatsen, ontmoetingen en vele versies van dezelfde overlevering.

Imam Moeslim onderzocht van welke leraren een verteller had gehoord, welke andere leerlingen van dezelfde leraar overleverden en hoe hun formuleringen zich tot elkaar verhielden. Wanneer verschillende sterke leerlingen een gebeurtenis op vrijwel dezelfde manier doorgaven en één verteller een afwijkend element noemde, werd die afwijking afzonderlijk onderzocht. De algemene betrouwbaarheid van de persoon bleef relevant, maar besliste niet op voorhand dat ieder detail in zijn versie juist was. Soms bevestigden andere routes de toevoeging; in andere gevallen wees het bredere patroon op een vergissing.

Hier komt de wetenschap van verborgen gebreken in hadith (ilal) in beeld. Een keten met een bekende leugenaar of een duidelijke chronologische onmogelijkheid was relatief gemakkelijk te herkennen. Veel moeilijker was een bericht waarvan alle namen betrouwbaar leken, terwijl vergelijking aantoonde dat een verbinding ontbrak, een naam was verwisseld of een formulering waarschijnlijk van een latere verteller kwam. Voor dit werk was niet alleen kennis van regels nodig, maar ook langdurige vertrouwdheid met de gewoonten en overleveringen van afzonderlijke leraren en leerlingen.

De tekst van een overlevering (matn), haar keten en het netwerk van varianten vormden zo één onderzoeksveld. Een ongebruikelijke formulering kon aanleiding geven om de ketens opnieuw te vergelijken, terwijl een verschil in keten kon verklaren waarom twee teksten uiteenliepen. In Sahih Muslim zien we vooral het geordende resultaat van zulke afwegingen. Al Tamyiz toont veel directer hoe Imam Moeslim tijdens het vergelijken tot zijn oordeel kwam.

Imam al Boekhari en Imam Moeslim: waar lag het verschil werkelijk?

Een bekende samenvatting stelt dat Imam al Boekhari bewijs verlangde dat twee opeenvolgende overleveraars elkaar daadwerkelijk hadden ontmoet, terwijl Imam Moeslim de mogelijkheid van ontmoeting tussen tijdgenoten voldoende vond. Achter deze formulering ligt een echte technische discussie, maar als algemene tegenstelling is zij te grof. Zij kan helpen de vraag te openen, zolang zij niet als volledige beschrijving van twee methoden wordt behandeld.

Imam Moeslim bespreekt in zijn inleiding een opvatting waarbij een overlevering tussen twee betrouwbare tijdgenoten pas als verbonden zou gelden wanneer afzonderlijk bewijs van een ontmoeting beschikbaar was. Hij bestrijdt zo’n algemene eis wanneer beide personen in dezelfde periode leefden, ontmoeting mogelijk was en er geen aanwijzing bestond voor verborgen bronverzwijging (tadlis). Zijn argument betekent niet dat chronologie en werkelijk contact hem onverschillig lieten. Ook hij onderzocht lerarenrelaties, reisbewegingen en signalen dat een verteller materiaal van een tussenpersoon kon hebben weggelaten.

De praktische methode van Imam al Boekhari wordt op haar beurt voor een belangrijk deel uit zijn selectie en ordening gereconstrueerd. Latere hadithspecialisten beschouwden hem doorgaans als strenger in bepaalde aspecten van ketenselectie, maar daarmee ontstonden geen twee werelden waarin de ene auteur wel en de andere nauwelijks controleerde. Beiden werkten binnen dezelfde brede kritische traditie en konden bij een concreet bericht verschillende aanwijzingen anders wegen. Imam Moeslim verwierf vroeg grote erkenning met een eigen combinatie van selectie, vergelijking en ondersteunende routes.

Voor de meeste lezers is het verschil in presentatie duidelijker dan de technische discussie over ontmoeting. Imam al Boekhari gebruikt dezelfde hadith geregeld op verschillende plaatsen om er uiteenlopende juridische of inhoudelijke verbanden mee te leggen. Imam Moeslim brengt de routes en formuleringen rond één bericht vaker bijeen. Daardoor laten de twee Sahihs niet alleen verschillende selectiekeuzes zien, maar ook twee manieren waarop een verzameling de lezer door hetzelfde soort materiaal kan leiden.

De bijzondere ordening van Sahih Muslim

Een van de opvallendste kenmerken van Sahih Muslim is het bijeenbrengen van verschillende overleveringswegen rond hetzelfde bericht. Waar Imam al Boekhari een hadith over meerdere hoofdstukken kan verdelen, kiest Imam Moeslim vaker één centrale plaats voor de beschikbare sterke routes en tekstvarianten. De lezer kan daardoor zien welke verteller een bepaalde formulering gebruikte zonder telkens door verschillende delen van het boek te zoeken. Imam an Nawawi prees deze ordening als een belangrijk voordeel voor studie en vergelijking.

De werkwijze heeft meer dan een esthetische functie. Wanneer drie vertellers een gebeurtenis vrijwel gelijk beschrijven en een vierde één extra woord noemt, wordt die toevoeging zichtbaar. Wanneer twee leraren een keten verschillend formuleren, vermeldt Imam Moeslim geregeld van wie de precieze bewoording afkomstig is. Ook kan hij meerdere leraren samen noemen en vervolgens aangeven dat slechts één van hen de weergegeven tekst letterlijk in die vorm uitsprak.

Op deze manier bewaart het boek informatie die in een samenvatting van de inhoud zou verdwijnen. Een reeks vergelijkbare ketens kan voor een niet-gespecialiseerde lezer repetitief lijken, maar voor een onderzoeker bevatten de verschillen gegevens over de geschiedenis van de overlevering. De herhaling toont waar routes elkaar ondersteunen en waar een formulering slechts via één lijn bekend is. Ordening wordt daarmee zelf een vorm van bronkritiek.

Hoeveel hadiths staan er eigenlijk in Sahih Muslim?

Op deze ogenschijnlijk eenvoudige vraag bestaan verschillende antwoorden, omdat niet iedere telling hetzelfde als één hadith beschouwt. Een profetische uitspraak die via vijf ketens is overgeleverd kan inhoudelijk als één hadith worden geteld of technisch als vijf afzonderlijke overleveringen. Gedeeltelijke herhalingen, ondersteunende routes en verschillen in formulering kunnen eveneens apart worden geregistreerd. Zonder uitleg zegt een los getal daarom weinig.

Ahmad ibn Salama wordt in de overleveringstraditie aangehaald met ongeveer twaalfduizend hadiths inclusief herhalingen en ongeveer vierduizend zonder herhaling. Andere vroegere tellingen komen lager uit. Mohammed Fuad Abd al Baqi telde in zijn invloedrijke nummering 3033 overleveringen wanneer herhalingen volgens zijn methode werden verwijderd. Tellingen die de verschillende routes en herhaalde plaatsen wel afzonderlijk meenemen, komen onder meer rond 7300 tot 7600 uit.

Deze verschillen betekenen niet dat delen van het boek bij de ene telling verdwijnen. Zij ontstaan doordat dezelfde tekst op verschillende niveaus kan worden geteld: als inhoudelijke kern, als volledige keten met tekst of als afzonderlijke plaats in de verzameling. Wie zegt dat Sahih Muslim ongeveer 7500 hadiths bevat en iemand die rond de 3000 noemt, kan dus naar hetzelfde boek kijken met een andere telmethode. Een nauwkeurige uitleg hoort daarom altijd te vermelden welke herhalingen en routes zijn meegeteld.

Niet ieder hoofdstukopschrift is van Imam Moeslim

De huidige uitgaven van Sahih Muslim bevatten gedetailleerde titels boven groepen overleveringen. Daardoor kan gemakkelijk de indruk ontstaan dat iedere titel rechtstreeks door Imam Moeslim boven de tekst is geplaatst. De grotere boekindeling en de samenhangende ordening behoren tot de vroege transmissie van het werk, maar de geschiedenis van sommige titels vraagt om onderscheid. Veel fijnmazige hoofdstukopschriften waarmee hedendaagse lezers vertrouwd zijn, zijn afkomstig uit een latere fase.

Vooral de hoofdstuktitels van Imam an Nawawi werden zeer invloedrijk. Zijn formuleringen hielpen lezers de onderwerpen en juridische verbanden snel te herkennen en werden in veel gedrukte en digitale edities opgenomen. Na eeuwen van gezamenlijk gebruik kan de grens tussen de tekst van Imam Moeslim en de redactionele hulp van de commentator nauwelijks nog opvallen. De ordening van de hadiths kan van Imam Moeslim zijn, terwijl de precieze titel erboven de interpretatie van een latere geleerde weergeeft.

Dit onderscheid is inhoudelijk belangrijk, omdat een hoofdstuktitel vaak al een conclusie bevat. Een schrijver die beweert dat Imam Moeslim in een titel een bepaald juridisch standpunt formuleerde, kan onbedoeld woorden van Imam an Nawawi aan hem toeschrijven. Veiliger is te onderzoeken uit welke editie of commentaartraditie het opschrift afkomstig is. De plaatsing en volgorde van de overleveringen blijven vervolgens belangrijke aanwijzingen voor de manier waarop Imam Moeslim het materiaal presenteerde.

Hierin verschilt zijn boek zichtbaar van Sahih al-Bukhari. Bij Imam al Boekhari spelen de door hem geformuleerde hoofdstuktitels vaak een centrale rol in zijn juridische redenering. Bij Sahih Muslim moet de interpretatie sterker worden afgeleid uit de combinatie van routes, de volgorde van de berichten en zijn opmerkingen over formuleringen. Wie die tekstgeschiedenis respecteert, voorkomt dat de uitleg van een latere commentator ongemerkt verandert in een uitspraak van de oorspronkelijke auteur.

Al Tamyiz: hier zien we de criticus aan het werk

Sahih Muslim toont welke overleveringen Imam Moeslim selecteerde en hoe hij ze ordende. In al Tamyiz zien we veel directer hoe hij afwijkingen onderzocht. Het bewaard gebleven werk vertegenwoordigt mogelijk niet de volledige oorspronkelijke tekst, maar bevat vijfentwintig hoofdgevallen waarin een overlevering uitvoerig wordt geanalyseerd. Daardoor behoort het tot de vroegste werken waarin de praktijk van hadithkritiek niet alleen wordt toegepast, maar ook opvallend helder wordt uitgelegd.

In deze gevallen keren twee brede vormen van vergelijking terug. Soms botst een overlevering met kennis die via meerdere sterke en onafhankelijke wegen zo breed is overgeleverd dat de afwijkende versie verdacht wordt. Elders volgt Imam Moeslim één keten tot het punt waarop leerlingen van dezelfde bron uiteen beginnen te lopen. Vervolgens onderzoekt hij welke vertellers het nauwkeurigst van die leraar overleverden en welke versie het beste bij het bredere patroon aansluit.

Beide werkwijzen draaien om vergelijking, maar ze behandelen niet ieder verschil op dezelfde manier. Een minderheidsversie kon waardevolle extra informatie bewaren wanneer andere aanwijzingen haar ondersteunden. Het probleem ontstond wanneer een afwijking alleen stond, botste met sterkere routes en bovendien moeilijk paste bij wat van de betreffende verteller bekend was. Het oordeel groeide uit een samenstel van aanwijzingen en niet uit één rekenregel.

Dit maakt al Tamyiz ook geestelijk betekenisvol. Imam Moeslim verdedigt zijn eigen voorkeuren met bewijs en behandelt de reputatie van een grote verteller niet als bescherming tegen onderzoek. Daarin ligt een vorm van nederigheid die voor iedere zoeker naar religieuze kennis relevant blijft: respect voor mensen mag het zoeken naar waarheid niet vervangen. De verantwoordelijkheid tegenover Allah (God) vraagt zowel eerbied voor geleerden als eerlijkheid over menselijke vergissingen.

Een concreet voorbeeld: waar stond Ibn Abbas tijdens het gebed?

Een van de leerzaamste voorbeelden uit al Tamyiz gaat over Abdullah ibn Abbas (moge Allah tevreden met hem zijn), die als jongen samen met de Profeet ﷺ bad. In de breed overgeleverde versie ging Ibn Abbas aanvankelijk aan de linkerzijde staan, waarna de Profeet ﷺ hem naar zijn rechterzijde verplaatste. Een afwijkende route keerde die beweging om en liet hem juist aan de linkerzijde eindigen. Het verschil lijkt klein, maar raakt rechtstreeks aan de vraag welke versie van de gebeurtenis bewaard is gebleven.

Imam Moeslim beperkte zich niet tot het algemene oordeel dat de betrokken verteller doorgaans betrouwbaar was. Hij verzamelde versies van andere leerlingen uit dezelfde overdrachtslijn en vergeleek die met verdere overleveringen van Ibn Abbas. Daarnaast keek hij naar soortgelijke gebeurtenissen waarin één persoon naast de Profeet ﷺ bad. De sterke en breed verspreide routes wezen dezelfde richting uit: een enkele man stond aan de rechterzijde van de imam.

De afwijkende versie werd dus niet verworpen omdat zij ongewoon klonk of omdat haar verteller geen aanzien had. Haar positie werd getest binnen een netwerk van parallelle overdrachten. De gezamenlijke gegevens maakten aannemelijk dat de richting in deze specifieke versie was omgedraaid. Zo kon een fout worden aangewezen zonder de verteller in al zijn overleveringen onbetrouwbaar te verklaren.

Een tweede voorbeeld: wanneer één toevoeging tegenover vele vertellers staat

Een ander geval uit al Tamyiz betreft een overlevering van Abdullah ibn Omar (moge Allah tevreden met hem zijn) over de verplichte liefdadigheid aan het einde van de Ramadan (zakaat al fitr). Abd al Aziz ibn Abi Rawad vertelde via Nafi dat mensen in de tijd van de Profeet ﷺ een bepaalde hoeveelheid gerst, dadels, een andere graansoort of rozijnen gaven. Hij voegde bovendien een mededeling toe over de vervanging daarvan door een halve maat tarwe in de tijd van Omar (moge Allah tevreden met hem zijn). Deze versie bevatte details die via de bekende leerlingen van Nafi niet op dezelfde manier werden doorgegeven.

Imam Moeslim legde deze route naast de versies van zeven vooraanstaande leerlingen van Nafi. Zij beperkten de oorspronkelijke opsomming tot gerst en dadels en noemden de extra graansoort en rozijnen niet. Enkele van hen schreven de latere vergelijking met een halve maat tarwe bovendien aan de mensen in het algemeen toe, niet specifiek aan Omar. De gezamenlijke afwijking van deze sterke leerlingen vormde voor Imam Moeslim een zwaarwegende aanwijzing dat Abd al Aziz in dit bericht elementen had vermengd of toegevoegd.

Ook hier gold geen regel dat iedere toevoeging van één betrouwbare verteller automatisch fout was. De beoordeling hing af van de persoon, zijn verhouding tot de leraar, de nauwkeurigheid van de andere leerlingen en de aanwezigheid van onafhankelijke ondersteuning. Een toevoeging kon worden aanvaard wanneer zij overtuigend werd bevestigd. In dit geval stonden de extra elementen tegenover een samenhangende groep van kenners van dezelfde bron en pasten zij minder goed bij wat van Ibn Omars eigen praktijk was overgeleverd.

Tekstkritiek en ketenkritiek waren geen twee gescheiden werelden

In hedendaagse discussies wordt soms een scherpe tegenstelling gemaakt tussen ketenkritiek en onderzoek van de inhoud. De vroege hadithwetenschap past moeilijk in zo’n tweedeling. Imam Moeslim gebruikte de keten om de overdrachtsgeschiedenis van een tekst te reconstrueren en liet verschillen in de tekst op hun beurt meewegen bij het zoeken naar de plaats waar een fout was ontstaan. Beide soorten informatie ondersteunden elkaar.

In al Tamyiz bespreekt hij onder meer afwijkende verhaallijnen, ongewone formuleringen en teksten die botsen met informatie die via veel sterkere wegen bekend is. Zulke inhoudelijke observaties stonden niet los van de vertellers. Wanneer een tekst afweek, onderzocht hij wie die versie doorgaf en hoe andere leerlingen van dezelfde bron het bericht hadden bewaard. De inhoud wees de criticus terug naar de keten, terwijl de keten hielp verklaren waarom de inhoud was veranderd.

Hierdoor kon een betrouwbare verteller in één geval worden gecorrigeerd zonder dat zijn volledige nalatenschap werd verworpen. Zijn algemene reputatie vormde een belangrijke aanwijzing, maar de overeenstemming of afwijking van zijn vakgenoten leverde aanvullende informatie. Vroege critici beoordeelden mensen door hun overleveringen te vergelijken en beoordeelden overleveringen met kennis van de mensen die ze doorgaven. Persoonskritiek en tekstanalyse waren onderdelen van hetzelfde onderzoek.

Hoe bereikte Sahih Muslim de generaties na Imam Moeslim?

Een boek uit de negende eeuw bereikt onze tijd via onderwijs, kopieën en herkenbare overdrachtslijnen. Teksten werden aan leerlingen voorgelezen, schriftelijke exemplaren werden met een leraar vergeleken en nieuwe generaties noteerden via wie zij het werk hadden ontvangen. Deze geschiedenis is niet bijkomstig, want ook een zorgvuldig samengesteld boek kan tijdens het kopiëren veranderingen ondergaan. De betrouwbaarheid van Sahih Muslim hangt daarom mede samen met de manier waarop de tekst zelf werd doorgegeven.

Aboe Ishaq Ibrahim ibn Mohammed ibn Sufyan werd daarin een centrale figuur. Hij hoorde vrijwel het gehele werk rechtstreeks van Imam Moeslim in Nishapur, en zijn overleveringsversie groeide uit tot de dominante overdrachtslijn. Via hem gaf Aboe Ahmad al Juludi het boek verder door, waarna deze lijn zich in verschillende gebieden verspreidde. Veel latere manuscripten en onderwijsroutes gaan uiteindelijk op deze overdracht terug.

Ibrahim ibn Sufyan was niet de enige die materiaal van Imam Moeslim ontving. Een andere belangrijke overleveringsversie liep via Ahmad al Qalanisi en werd in de westelijke islamitische wereld vooral bekend door de overdracht van Ibn Mahan. Andere leerlingen droegen eveneens delen of versies van het werk over, al kregen hun lijnen niet allemaal dezelfde verspreiding. De aanwezigheid van meer dan één vroege overleveringsversie maakte vergelijking van lezingen mogelijk.

Handgeschreven kopieën en verschillende overdrachtslijnen bleven niet op iedere letter identiek. Kleine verschillen konden betrekking hebben op een naam, een woord in de tekst of de precieze formulering van een keten. Vergelijking van belangrijke vroege overleveringsversies laat tegelijk een grote mate van overeenstemming zien. De varianten horen bij de tekstgeschiedenis van het boek en vormen geen reden om die geschiedenis eenvoudiger voor te stellen dan zij was.

Het boek werd al tijdens zijn leven onderwezen

Sahih Muslim was geen privéverzameling die pas na de dood van de auteur door leerlingen werd ontdekt. Imam Moeslim onderwees het werk en gaf studenten de gelegenheid de tekst bij hem te horen. De bekende overdrachtslijn via Ibrahim ibn Sufyan wordt verbonden met een lezing in Nishapur in 257 na de Hidjra, vier jaar vóór het overlijden van de auteur. Daarmee bestond er tijdens zijn leven al een herkenbare verzameling die in onderwijsverband circuleerde.

Bij drie gedeelten gebruikt Ibrahim ibn Sufyan een formulering die minder rechtstreeks is dan zijn gebruikelijke verklaring dat hij de tekst van Imam Moeslim hoorde. Ibn as Salah en andere geleerden bespraken daarom of hij deze passages via toestemming tot overlevering, schriftelijke kennisneming of een later gehoorde lezing doorgaf. Het gaat om een beperkte kwestie binnen de overdracht en niet om een groot deel van het boek. Bovendien waren de betreffende berichten ook via andere vroege routes bekend.

Het onderwijs tijdens het leven van de auteur bood meer dan toegang tot een papieren tekst. Leerlingen konden een lezing controleren, verschillen bespreken en vastleggen van wie zij hun exemplaar hadden ontvangen. Schrift en mondeling onderwijs werkten daarbij samen: de leraar las uit materiaal of liet het voorlezen, leerlingen volgden met hun kopieën en de goedgekeurde overdracht werd onderdeel van de geschiedenis van het exemplaar. De tegenstelling tussen een uitsluitend mondelinge en een uitsluitend schriftelijke cultuur past daarom slecht bij deze praktijk.

Waarom kreeg Sahih Muslim zo’n hoge positie?

De uitzonderlijke positie van Sahih Muslim ontstond niet door één besluit waarin geleerden een definitieve ranglijst vastlegden. De reputatie groeide doordat nieuwe generaties het boek onderwezen, met andere verzamelingen vergeleken en de kwaliteit van de opgenomen routes beoordeelden. De samenhangende ordening maakte het bruikbaar voor onderwijs, terwijl de zorgvuldige selectie vertrouwen wekte bij hadithspecialisten. Gezag vormde zich geleidelijk door herhaald gebruik en onderzoek.

Samen met Sahih al-Bukhari werd het werk bekend als een van de twee Sahihs. De meerderheid van latere soennitische hadithgeleerden gaf Sahih al-Bukhari in algemene rangorde de eerste plaats, vooral vanwege de strengheid die zij aan de selectie ervan toeschreven. Geleerden uit met name de westelijke islamitische wereld waardeerden Sahih Muslim soms sterker om de overzichtelijke presentatie en het bijeenbrengen van routes. Zo’n voorkeur betekende niet noodzakelijk dat zij iedere afzonderlijke hadith daarin sterker vonden.

Ibn as Salah formuleerde eeuwen later dat de twee werken na de Koran tot de betrouwbaarste boeken binnen hun categorie behoren. Imam an Nawawi nam hun bijzondere positie eveneens als uitgangspunt in zijn commentaar. Geen van beiden behandelde die waardering echter als een verbod op analyse van afzonderlijke ketens of formuleringen. De algemene status van een verzameling en het technische oordeel over één route bleven twee onderscheiden vragen.

De kritiek begon niet pas eeuwen later

Gespecialiseerde kritiek op afzonderlijke overleveringen uit Sahih Muslim begon al relatief kort na de dood van de auteur. Een belangrijk voorbeeld is Ibn Ammar as Shahid, die in 317 na de Hidjra overleed. Hij schreef een werk over verborgen gebreken in hadiths uit de Sahih en onderzocht daarin specifieke routes. Zijn activiteit laat zien dat kritische bespreking niet pas ontstond toen de oorspronkelijke wetenschappelijke omgeving volledig verdwenen was.

Ibn Ammar behandelde de verzameling daarmee niet als waardeloos. Hij werkte binnen hetzelfde vakgebied waarin een betrouwbare verteller of grote samensteller hoog kon worden gewaardeerd en toch in een concreet geval opnieuw werd onderzocht. De methoden waarmee Imam Moeslim eerdere overleveraars had beoordeeld, konden na zijn dood ook op zijn eigen keuzes worden toegepast. Dat was een gevolg van de interne logica van de hadithkritiek.

Wanneer een wetenschap erkent dat bekwame en oprechte mensen zich kunnen vergissen, kan zij geen menselijke samensteller op ieder technisch punt buiten onderzoek plaatsen. Deze erkenning hoefde respect niet te verminderen. Zij bewaakte het onderscheid tussen de profetische boodschap zelf en de menselijke beoordeling van de wegen waarlangs die boodschap was overgeleverd. Rechtvaardigheid vroeg dat kritiek specifiek bleef en niet veranderde in een algemene afwijzing van persoon of boek.

Imam ad Daraqutni en de kritiek op de twee Sahihs

Imam ad Daraqutni behoorde tot de grote specialisten in verborgen gebreken van hadith. In al Ilzamat wa al Tatabbu besprak hij overleveringen uit Sahih al-Bukhari en Sahih Muslim en stelde hij vragen bij specifieke ketens, de voorkeur voor één versie boven een andere of een toevoeging die volgens hem minder sterk was dan een concurrerende route. Zijn kritiek richtte zich op afzonderlijke technische keuzes. Zij was geen verwerping van de twee verzamelingen als geheel.

Ad Daraqutni waardeerde de Sahihs juist uitzonderlijk hoog. Zijn positie als criticus betekende dat hij ook binnen sterke werken bleef zoeken naar het meest nauwkeurige oordeel over een bepaalde route. Soms meende hij dat een andere keten de fout beter verklaarde, of dat een verteller een verbinding of toevoeging had genoemd die door sterkere leerlingen niet werd bevestigd. De discussie vond plaats op het niveau van details die voor een niet-specialist nauwelijks zichtbaar zijn.

Een terugkerende vraag betrof de toevoeging van een betrouwbare verteller. Moest zij worden aanvaard omdat de persoon in het algemeen betrouwbaar was, of moest per geval worden onderzocht waarom nauwkeurigere leerlingen van dezelfde bron haar niet kenden? Ad Daraqutni koos vaak voor de tweede benadering en woog de plaats van de verteller binnen het volledige netwerk. Daarmee gebruikte hij een vorm van vergelijking die verwant is aan Imam Moeslims eigen werkwijze in al Tamyiz, ook wanneer beiden bij een concreet bericht tot een andere voorkeur kwamen.

Hier loopt een opvallende lijn door de geschiedenis van de hadithwetenschap. Imam Moeslim vergeleek routes om vergissingen van eerdere vertellers te vinden. Een latere specialist gebruikte soortgelijke instrumenten om enkele keuzes van Imam Moeslim opnieuw te beoordelen. Wetenschappelijke trouw bestond in deze traditie niet uit het beschermen van een grote naam tegen iedere vraag, maar uit het eerlijk toepassen van de methode die mede door zulke grote namen was ontwikkeld.

En hoe reageerde Imam an Nawawi op die kritiek?

Imam an Nawawi leefde bijna vier eeuwen na Imam Moeslim en schreef een commentaar dat de latere lezing van Sahih Muslim diep beïnvloedde. Hij kende verschillende bezwaren van ad Daraqutni en ging er geregeld op in. Zijn uitgangspositie was beschermender tegenover de keuzes van Imam Moeslim, maar zijn behandeling was niet overal dezelfde. De technische vraag moest telkens opnieuw worden bekeken.

Bij veel hadiths verwierp an Nawawi de kritiek. Hij kon een extra verbinding of formulering beschouwen als een aanvaardbare toevoeging van een betrouwbare verteller, of erop wijzen dat de inhoud via andere correcte routes bevestigd werd. Waar ad Daraqutni door vergelijking de kortere of minder verbonden versie sterker achtte, zag an Nawawi soms voldoende grond om beide vormen als betrouwbaar te aanvaarden. Het verschil lag dan in de manier waarop zij dezelfde aanwijzingen wogen.

Op andere plaatsen erkende an Nawawi uitdrukkelijk of impliciet dat een bezwaar gewicht had. Soms vermeldde hij de discussie zonder een definitieve voorkeur uit te spreken, en hij behandelde niet iedere kritiek van ad Daraqutni in zijn commentaar. Zijn reacties kunnen daarom niet worden samengevat als een automatische verdediging van alles wat in de Sahih stond. Hij combineerde eerbied voor het werk met een eigen beoordeling van de argumenten.

De verhouding tussen beide geleerden laat zien hoe men binnen een gedeelde traditie stevig van oordeel kon verschillen. Zij erkenden beiden de grote waarde van profetische overlevering en van Sahih Muslim, maar waren het niet altijd eens over de technische regel die in een bepaald geval het zwaarst woog. Hun meningsverschil maakte het boek niet tot een keuze tussen volmaakt en waardeloos. Hun discussie laat een veel menselijker beeld van wetenschap zien: kennis groeit doordat argumenten worden gehoord, getoetst en soms opnieuw gewogen.

Van al Maziri en Qadi Iyad tot an Nawawi: een boek krijgt een commentaartraditie

De geschiedenis van Sahih Muslim bestaat naast overdracht en kritiek ook uit uitleg. Naarmate het boek in verschillende regio’s werd onderwezen, ontstond behoefte aan commentaren over taal, ketens, schijnbaar uiteenlopende formuleringen en de juridische betekenis van hadiths. Imam Moeslim voegde zelf slechts beperkt uitleg toe, zodat nieuwe generaties bij het lezen onvermijdelijk op vragen stuitten. Zo groeide rond de oorspronkelijke tekst een omvangrijke commentaartraditie.

Al Maziri schreef in de zesde islamitische eeuw een van de vroegste omvangrijke commentaren op het werk. Qadi Iyad bouwde daarop voort met Ikmal al Muallim, waarin hij eerdere uitleg aanvulde, corrigeerde en uitbreidde. Hun werken laten zien hoe een commentator tegelijk taalkundige, rechtsgeleerde en kenner van verschillende tekstversies moest zijn. De betekenis van een hadith kon immers afhangen van een woord, de combinatie met een andere route of het onderwerp waaronder zij was geplaatst.

Het commentaar van Imam an Nawawi werd uiteindelijk het bekendst. Zijn heldere ordening, juridische bespreking en aandacht voor verschillen tussen geleerden maakten de tekst toegankelijk voor generaties studenten. Wie Sahih Muslim in een hedendaagse editie leest, ontmoet daardoor vaak niet alleen Imam Moeslim, maar ook keuzes die via an Nawawi en andere commentatoren in de presentatie zijn terechtgekomen. Bewustzijn van die lagen helpt de oorspronkelijke verzameling en haar uitleg uit elkaar te houden.

Er bestond daarbij nooit slechts één manier om het boek te lezen. Een hadithspecialist kon zich richten op de ketens en varianten, een rechtsgeleerde op de gevolgen voor het islamitisch recht en een taalkundige op een moeilijk woord of een zeldzame constructie. Commentatoren verbonden deze benaderingen zonder alle onderlinge verschillen op te heffen. De lange uitlegtraditie getuigt zo van de rijkdom van het boek, maar ook van de noodzaak om interpretatie zorgvuldig aan de juiste geleerde toe te schrijven.

Is kritiek op Sahih Muslim hetzelfde als twijfel aan de profetische leiding?

Kritiek op een specifieke route in Sahih Muslim is niet automatisch twijfel aan de profetische leiding. Imam Moeslim bouwde zijn eigen wetenschap op gecontroleerde kritiek: hij benoemde fouten van vertellers, onderscheidde gradaties van betrouwbaarheid en schreef over gevallen waarin berichten verkeerd waren doorgegeven. Zijn doel was niet om overlevering verdacht te maken, maar om betrouwbare kennis te onderscheiden van menselijke vergissingen. De eerbied voor de Profeet ﷺ gaf dat onderzoek juist zijn gewicht.

Latere geleerden pasten hetzelfde beginsel toe op zijn verzameling. Ibn Ammar en ad Daraqutni konden een concrete keten bekritiseren terwijl zij Imam Moeslim als grote specialist erkenden. An Nawawi kon hun bezwaren vervolgens afwijzen, gedeeltelijk aanvaarden of zonder definitief oordeel bespreken. De discussie bleef ingebed in de hadithwetenschap en gebruikte haar kennis van vertellers, parallelle routes en verborgen gebreken.

Dit historische gegeven maakt niet ieder hedendaags bezwaar automatisch even sterk. Een technische analyse van ad Daraqutni rustte op een omvangrijke kennis van overleveringsnetwerken en kon niet worden vervangen door de indruk dat een tekst vreemd of ongemakkelijk klinkt. Kritiek krijgt wetenschappelijk gewicht door argumenten, bronnen en vergelijking. De geschiedenis opent ruimte voor onderzoek, maar niet voor willekeur.

Voor een gelovige hoort daar ook een geestelijke houding bij. Blind verdedigen kan voortkomen uit angst dat menselijke vragen het geloof zouden bedreigen, terwijl achteloos verwerpen eveneens een vorm van hoogmoed kan zijn. De hadithtraditie vraagt om een moeilijker evenwicht: liefde voor de profetische leiding, respect voor geleerden, geduld bij complexe vragen en nederigheid wanneer het bewijs geen eenvoudige zekerheid toelaat. Zo wordt kritisch onderzoek geen doel op zichzelf, maar een middel om de toevertrouwde kennis eerlijk te dienen.

Waarom bleef Sahih Muslim zo belangrijk?

De reputatie van Sahih Muslim berust op meer dan het etiket authentiek. Het boek bewaart een omvangrijke hoeveelheid profetische overlevering via zorgvuldig geselecteerde routes en laat tegelijk zien waar die routes in formulering uiteenlopen. Daardoor werd het zowel een religieuze bron als een instrument voor verder onderzoek. Een lezer ontvangt niet alleen de inhoud van een hadith, maar vaak ook gegevens over de wijze waarop zij werd overgeleverd.

Daarbij kwam de geschiedenis na de auteur. Leerlingen als Ibrahim ibn Sufyan droegen de verzameling verder, vroege overleveringsversies konden met elkaar worden vergeleken en commentatoren maakten moeilijke passages toegankelijk voor nieuwe generaties. Critici onderzochten specifieke keuzes opnieuw zonder de algemene waarde van het boek te ontkennen. Die voortdurende omgang verhinderde dat Sahih Muslim alleen een vereerd voorwerp werd; het bleef een tekst die gelezen, onderwezen en bestudeerd moest worden.

Imam Moeslims diepere nalatenschap ligt dan ook in de manier waarop zijn werk betrouwbaarheid met arbeid verbindt. Weten wie spreekt, nagaan van wie iemand heeft gehoord, verschillende wegen naast elkaar leggen en een afwijking niet negeren omdat de verteller beroemd is: zulke handelingen vragen geduld en eerlijkheid. Zij leren ook dat kennis niet wordt beschermd door onzekerheden te verbergen. Werkelijke zorg voor de profetische leiding verlangt de moed om onderscheid te maken en de bescheidenheid om een oordeel te herzien wanneer sterker bewijs verschijnt.

In het eerste deel zagen we de jonge student Nishapur verlaten om kennis te zoeken bij geleerden in verschillende delen van de islamitische wereld. Dit tweede deel laat zien wat tientallen jaren van reizen, luisteren en vergelijken voortbrachten. Sahih Muslim werd geen gezaghebbend werk doordat vragen erover verdwenen, maar doordat zijn selectie, ordening en overdracht generaties van ernstig onderzoek konden dragen. In die combinatie van eerbied en nauwkeurigheid blijft de geest van Imam Moeslims werk herkenbaar: religieuze kennis is een vertrouwen dat met oprechtheid, verantwoordelijkheid en bewustzijn van Allah moet worden doorgegeven.