Imam al Boekhari en Sahih al-Bukhari: samenstelling, methode en beproeving – deel 2

Toen imam Mohammed ibn Ismail al Boekhari (Muhammad ibn Ismail al-Bukhari) in Nishapur werd ontvangen als een van de grootste geleerden van de profetische overleveringen (hadithgeleerden) van zijn tijd, lag achter die reputatie een leven van reizen, luisteren, schrijven en vergelijken. Zijn naam was inmiddels ook verbonden met Sahih al-Bukhari (de authentieke verzameling van al Boekhari), een werk waarin zijn kennis van overleveraars, tekstvarianten en verborgen gebreken samenkwam.

Sahih al-Bukhari was geen archief waarin zoveel mogelijk profetische overleveringen werden samengebracht. Imam al Boekhari selecteerde, ordende en herhaalde materiaal met een inhoudelijk doel. Zijn hoofdstuktitels maakten juridische en theologische keuzes zichtbaar, terwijl de plaatsing van verschillende routes liet zien hoe hij de betrouwbaarheid en betekenis van een overlevering beoordeelde. Het boek verbond daardoor kritiek op profetische overleveringen (hadithkritiek) met juridische redenering en een zorgvuldig opgebouwde tekststructuur.

Dit tweede deel onderzoekt eerst hoe het boek werd samengesteld en welke methode achter de selectie en ordening lag. Daarna verschuift de aandacht naar de laatste levensjaren van imam al Boekhari, de conflicten in Nishapur en Buchara en de manier waarop Sahih al-Bukhari na zijn overlijden werd overgeleverd, kritisch besproken en uitgelegd.

Waarom stelde imam al Boekhari Sahih al-Bukhari samen?

Vóór imam al Boekhari bestonden al omvangrijke geschreven verzamelingen van profetische overleveringen. Sommige waren geordend naar juridische onderwerpen, andere naar de namen van de metgezellen die de overleveringen doorgaven. In zulke werken konden betrouwbare overleveringen naast zwakkere berichten en uitspraken van metgezellen en vroege geleerden voorkomen. De samenstellers hadden daarmee niet noodzakelijk hetzelfde doel als imam al Boekhari later zou hebben.

Volgens een bekende biografische overlevering sprak zijn leraar imam Ishaq ibn Rahawaih (Ishaq ibn Rahwayh) tijdens een bijeenkomst de wens uit dat iemand een beknopt boek zou samenstellen met uitsluitend betrouwbare overleveringen van Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem). Die opmerking zou bij imam al Boekhari het plan hebben versterkt om een verzameling met een bijzonder strenge selectie te maken.

Biografen vermelden daarnaast een droom waarin imam al Boekhari bij de Profeet ﷺ stond en hem met een waaier beschermde. Uitleggers zouden dit hebben opgevat als een teken dat hij onjuiste toeschrijvingen aan de Profeet ﷺ zou helpen afweren. Deze vertelling behoort tot de latere geleerdenbiografieën en kan niet op dezelfde manier worden vastgesteld als het bestaan en de inhoud van het boek. Zij laat wel zien hoe latere generaties de functie van Sahih al-Bukhari begrepen: niet alleen als verzameling, maar ook als bescherming van de profetische overlevering tegen fouten.

Het werk ontstond dus niet omdat er vóór imam al Boekhari niets was opgeschreven. Het kwam juist voort uit een reeds ontwikkelde wetenschap waarin grote hoeveelheden mondeling en schriftelijk materiaal beschikbaar waren. Zijn vernieuwende stap lag in de opzet: hij wilde binnen één boek een zorgvuldig gekozen kern bijeenbrengen die volgens zijn onderzoek aan hoge voorwaarden voldeed.

Dat doel maakte selectie onvermijdelijk. Imam al Boekhari probeerde niet iedere overlevering die hij kende op te nemen. Hij stelde evenmin een algemeen overzicht van alle bestaande meningen samen. Hij koos materiaal dat paste bij de functie van zijn boek en liet veel andere overleveringen buiten de verzameling, ook wanneer hij ze niet als zwak beschouwde.

Al-Jami al-Sahih was meer dan een verzameling losse profetische overleveringen

De titel van het boek wordt in oudere bronnen in verschillende langere vormen weergegeven. Het werk werd uiteindelijk vooral bekend onder de naam Sahih al-Bukhari. Een gebruikelijke verkorte oorspronkelijke titel is al-Jami al-Sahih (de authentieke, omvattende verzameling).

Het woord jami wijst erop dat het boek verschillende hoofdgebieden van geloof en leven omvat. Het bevat niet alleen overleveringen over gebed, vasten, verplichte liefdadigheid, bedevaart en andere vormen van aanbidding, maar ook materiaal over geloof, kennis, handel, huwelijk, rechtspraak, uitleg van de Koran, het leven van de Profeet ﷺ, omgangsvormen, geneeskunde, conflicten, toekomstige gebeurtenissen en geloofsleer.

Daardoor verschilt Sahih al-Bukhari van een juridisch handboek waarin regels rechtstreeks en systematisch worden opgesomd. De lezer ontmoet juridische vraagstukken, maar ook verhalen, historische gebeurtenissen, geloofsvragen en uitspraken die karaktervorming en menselijke omgang raken. Soms staat een korte overlevering in een hoofdstuk met een duidelijk juridisch doel. Elders gebruikt imam al Boekhari een historische gebeurtenis om een bredere religieuze vraag te behandelen.

De term sahih geeft het uitgangspunt van de selectie aan: de kern van het boek moest bestaan uit overleveringen die imam al Boekhari op basis van zijn onderzoek betrouwbaar achtte. Dat betekent echter niet dat iedere tekst die in het werk voorkomt op precies dezelfde manier is opgenomen. In de hoofdstuktitels en inleidende gedeelten staan ook verkort weergegeven overleveringen en uitspraken van metgezellen of latere generaties. Hun functie en vorm verschillen van de volledig verbonden profetische overleveringen die de hoofdstructuur van het boek dragen.

De titel vertelt dus twee dingen tegelijk. Het is een omvattend boek dat uiteenlopende onderwerpen behandelt, maar ook een selectieve verzameling met een duidelijk betrouwbaarheidsideaal. Wie alleen het woord sahih ziet en de betekenis van jami vergeet, mist de breedte van het project. Wie alleen naar de omvang kijkt en de selectie negeert, mist de kern van de methode.

Zestien jaar selectie en het getal van zeshonderdduizend overleveringen

De biografische traditie vermeldt dat imam al Boekhari ongeveer zestien jaar aan zijn boek werkte en zijn selectie maakte uit zeshonderdduizend overleveringen. Zulke cijfers worden soms gelezen alsof hij zeshonderdduizend volledig verschillende uitspraken van de Profeet ﷺ bezat en daarvan slechts enkele duizenden betrouwbaar vond. Dat is geen juiste voorstelling van de manier waarop oudere geleerden hun materiaal telden.

Eenzelfde uitspraak kon via verschillende metgezellen, leraren en leerlingen zijn overgeleverd. Iedere afzonderlijke overdrachtsroute kon als een aparte overlevering worden geteld. Ook verschillen in formulering, een langere of kortere versie en een andere combinatie van overleveraars konden aanleiding zijn om routes afzonderlijk te registreren.

Het grote getal verwijst daarom vooral naar de omvang van het materiaal dat imam al Boekhari kende en onderzocht. Het is geen moderne statistische telling van unieke uitspraken. Bovendien bereikt het cijfer ons via biografische overleveringen. Het geeft een indruk van de schaal van zijn werk, maar kan niet worden gecontroleerd aan de hand van een volledig bewaard register waarin iedere onderzochte route afzonderlijk is genummerd.

Ook het aantal overleveringen in Sahih al-Bukhari verschilt per telling. Wie herhalingen, ondersteunende routes en verkort weergegeven berichten meetelt, komt tot een ander totaal dan iemand die alleen de volledig verbonden profetische overleveringen zonder herhaling telt. Klassieke geleerden kwamen daardoor tot uiteenlopende aantallen.

Dat verschil wijst niet op wanorde in het boek. Het ontstaat door de vraag wat precies als één afzonderlijke overlevering wordt geteld. Wanneer dezelfde gebeurtenis via twee ketens wordt genoemd, kan zij inhoudelijk één verhaal zijn en technisch twee overdrachtsroutes vormen. Wanneer imam al Boekhari slechts een gedeelte van een langere tekst in een ander hoofdstuk gebruikt, kan een teller dat als herhaling beschouwen, terwijl de samensteller er een nieuw inhoudelijk doel mee diende.

De periode van zestien jaar moet evenmin worden opgevat alsof imam al Boekhari al die tijd op één plaats aan een onveranderlijke tekst werkte. De samenstelling liep door tijdens verblijven in verschillende kenniscentra. Hij kon materiaal toevoegen, de ordening van een hoofdstuk heroverwegen en zijn selectie bespreken met geleerden die hij onderweg ontmoette. Sahih al-Bukhari groeide binnen hetzelfde wetenschappelijke netwerk waarin zijn kennis was gevormd.

Welke voorwaarden gebruikte imam al Boekhari?

Imam al Boekhari liet geen afzonderlijk hoofdstuk na waarin hij zijn voorwaarden als een beknopte lijst formuleerde. Latere geleerden reconstrueerden zijn methode door zijn keuzes te bestuderen: welke overleveringen nam hij op, welke liet hij weg, welke route gaf hij voorrang en op welke manier gebruikte hij ondersteunend materiaal?

De volledig verbonden overleveringen in de kern van het boek moesten afkomstig zijn van betrouwbare en nauwkeurige overleveraars. De overdrachtsketen mocht geen ontbrekende schakel bevatten en de overlevering mocht niet in strijd zijn met sterkere versies. Ook verborgen gebreken die pas zichtbaar werden na vergelijking met andere routes konden een reden zijn om een tekst niet als hoofdargument op te nemen.

Betrouwbaarheid betekende daarbij meer dan een goede persoonlijke reputatie. Een overleveraar moest niet alleen als eerlijk bekendstaan, maar ook nauwkeurig zijn in zijn mondelinge overdracht of geschreven exemplaren. Imam al Boekhari onderzocht bovendien hoe iemand van een specifieke leraar had overgeleverd. Een persoon kon in het algemeen betrouwbaar zijn en zich toch in een bepaalde tekst of bij een bepaalde leraar hebben vergist.

Veel latere geleerden beschreven imam al Boekhari als bijzonder voorzichtig bij het vaststellen dat twee opeenvolgende personen in een overdrachtsketen elkaar werkelijk hadden ontmoet. In vergelijkingen met imam Moeslim ibn al Haddjadj (Muslim ibn al-Hajjaj) wordt vaak gezegd dat imam Moeslim bij tijdgenoten genoegen nam met de mogelijkheid van een ontmoeting zolang geen aanwijzing voor een onderbreking bestond, terwijl imam al Boekhari sterker bewijs voor daadwerkelijk contact verlangde.

Die bekende samenvatting maakt een werkelijk verschil in benadering zichtbaar, maar mag niet worden veranderd in een absolute formule die iedere keuze in beide boeken volledig verklaart. Geen van beide imams liet zijn volledige methode als een eenvoudige checklist na. Hun toepassing was verfijnder en kon afhangen van de betrokken overleveraars, de beschikbare routes en de informatie die zij over mogelijke ontmoetingen bezaten.

De voorwaarden vormden daarom geen mechanisch filter dat zonder menselijk oordeel kon worden toegepast. Zij vereisten brede kennis van personen, teksten en afwijkende versies. Twee ketens konden er op papier vrijwel hetzelfde uitzien, terwijl een specialist wist dat de ene leerling jarenlang bij zijn leraar verbleef en de andere hem mogelijk slechts kort had ontmoet.

Van kritiek op overleveringen naar concrete keuzes in het boek

In het eerste deel stond centraal hoe imam al Boekhari namen, reizen, levensdata en verborgen gebreken onderzocht. In Sahih al-Bukhari werden die vaardigheden omgezet in concrete redactionele keuzes.

Wanneer verschillende leerlingen dezelfde leraar citeerden, kon imam al Boekhari de nauwkeurigste route als hoofdtekst opnemen. Een andere versie kon een ondersteunende rol krijgen of geheel buiten het boek blijven. Soms koos hij een kortere formulering omdat die precies het bewijs bevatte dat hij in een hoofdstuk nodig had. Elders nam hij een langere versie op om een detail zichtbaar te maken dat in andere routes ontbrak.

Zijn selectie zegt daardoor niet alleen iets over de afzonderlijke overleveraars. Zij toont ook hoe hij de onderlinge verhouding tussen verschillende routes beoordeelde. Een overlevering kon door één betrouwbare persoon worden doorgegeven en toch minder sterk zijn dan een versie die door meerdere nauwkeurige leerlingen op dezelfde manier was bewaard.

Ook de tekst zelf speelde een rol. Vroege hadithkritiek beperkte zich niet tot het beoordelen van namen in de overdrachtsketen. Geleerden vergeleken formuleringen, onderzochten of een zin oorspronkelijk tot de profetische uitspraak behoorde en keken of een uitleg van een overleveraar later met de hoofdtekst was vermengd. Soms liet een afwijkend woord zien dat een verteller de betekenis had weergegeven in plaats van de precieze formulering.

Sahih al-Bukhari maakt dit onderzoek niet altijd zichtbaar in uitvoerige verklaringen. De methode verschijnt vaak indirect: in de gekozen route, in de plaats waar een overlevering wordt opgenomen, in een korte opmerking over een afwijkende naam of in het naast elkaar zetten van verschillende versies.

Het boek vraagt daardoor meer van de lezer dan een verzameling waarin iedere conclusie wordt uitgeschreven. Imam al Boekhari schreef voor een wetenschappelijke omgeving waarin de betekenis van overdrachtsketens en tekstvarianten werd herkend. Latere commentatoren maakten veel van die impliciete keuzes opnieuw zichtbaar voor lezers die niet over hetzelfde overzicht beschikten.

De opbouw van Sahih al-Bukhari als wetenschappelijk argument

De ordening van Sahih al-Bukhari is geen neutrale verpakking rond de overleveringen. De volgorde van de hoofdafdelingen, de keuze van hoofdstuktitels en de plaatsing van iedere tekst dragen bij aan de betekenis van het boek.

Imam al Boekhari opent niet met een algemeen historisch overzicht, maar met de bekende overlevering over de intentie. Daarna volgen afdelingen over geloof en kennis, voordat de uitgebreide hoofdstukken over rituele reinheid en gebed beginnen. Deze volgorde laat zien dat handelen volgens hem niet losstaat van bedoeling, geloof en begrip.

Binnen de hoofdafdelingen verdeelde hij het materiaal over een groot aantal korte hoofdstukken. Een hoofdstuktitel kan een directe juridische uitspraak bevatten, maar ook een vraag, een gedeelte van een Koranvers, een uitspraak van een metgezel of een formulering die pas begrijpelijk wordt wanneer zij naast de opgenomen overlevering wordt gelezen.

Soms is de verbinding duidelijk: de titel noemt een handeling en de overlevering beschrijft die handeling. In andere gevallen is de relatie subtiel. Imam al Boekhari kan één woord uit een overlevering gebruiken om een bredere regel af te leiden. Hij kan ook bewust een voorzichtige titel kiezen wanneer de beschikbare bewijzen volgens hem geen stellige conclusie toelaten.

De lezer ontvangt daarom niet alleen materiaal, maar krijgt ook zicht op de manier waarop imam al Boekhari redeneerde. Het hoofdstuk formuleert een vraag of standpunt, de overlevering levert het bewijs of een deel daarvan en de plaatsing naast andere hoofdstukken maakt zichtbaar hoe hij het onderwerp afbakende.

Die werkwijze verklaart waarom een vertaling van alleen de hoofdtekst van een overlevering niet altijd voldoende is om de bedoeling van de samensteller te begrijpen. Dezelfde tekst kan op zichzelf breed lijken, terwijl de hoofdstuktitel laat zien welk aspect imam al Boekhari op die plaats wilde benadrukken.

Het islamitisch recht van imam al Boekhari in zijn hoofdstuktitels

Latere geleerden vatten een belangrijk kenmerk van het boek samen in de bekende uitspraak dat het islamitisch recht (fiqh) van imam al Boekhari in zijn hoofdstuktitels ligt. Daarmee bedoelden zij zijn vermogen om uit bewijzen juridische oordelen en onderscheidingen af te leiden.

Hij plaatste niet eenvoudig alle overleveringen over één onderwerp bij elkaar. Door een tekst onder een specifieke titel te zetten, gaf hij aan welk juridisch beginsel hij erin zag. Wanneer hij dezelfde overlevering in een ander gedeelte opnieuw gebruikte, legde hij vaak een ander onderdeel van de tekst bloot.

Zijn hoofdstuktitels tonen bovendien dat hij de meningen van eerdere juristen kende. Soms lijkt een titel rechtstreeks te reageren op een bestaand standpunt zonder de naam van de betreffende geleerde te noemen. De daaropvolgende overlevering functioneert dan als bewijs voor zijn eigen keuze of als begrenzing van een andere opvatting.

Imam al Boekhari gebruikte ook uitspraken van metgezellen en de generatie na hen om te laten zien hoe vroege moslims een tekst begrepen. Zulke uitspraken staan niet op dezelfde hoogte als een profetische overlevering, maar kunnen wel duidelijk maken hoe een juridische praktijk zich ontwikkelde of hoe een algemeen geformuleerde tekst werd toegepast.

Zijn juridische redenering was daardoor nauw verbonden met zijn kritiek op overleveringen. Hij kon pas een juridisch argument op een tekst bouwen nadat hij de route en de formulering had beoordeeld. Omgekeerd bepaalde zijn juridische vraag welk gedeelte van een langere overlevering hij in een bepaald hoofdstuk nodig had.

De hoofdstuktitels zijn soms zo beknopt dat geleerden eeuwenlang over hun precieze bedoeling hebben gediscussieerd. Dat betekent niet dat zij willekeurig of betekenisloos zijn. Het toont dat imam al Boekhari zijn juridische redenering vaak compact formuleerde en verwachtte dat de lezer de relevante bewijzen en meningsverschillen kende.

Was imam al Boekhari alleen een hadithgeleerde of ook een zelfstandig jurist?

De buitengewone reputatie van imam al Boekhari in de hadithwetenschap heeft zijn positie als jurist soms naar de achtergrond gedrukt. Zijn boek laat echter zien dat hij niet alleen doorgaf wat anderen hadden gezegd. Hij koos tussen juridische opvattingen, formuleerde eigen hoofdstuktitels en verbond overleveringen aan praktische conclusies.

Latere geleerden verschilden over de vraag bij welke juridische school hij moest worden ingedeeld. Sommige auteurs rekenden hem tot de sjafiitische traditie, mede omdat verschillende van zijn keuzes overeenkomen met imam Mohammed ibn Idris as Sjafii (Muhammad ibn Idris al-Shafii). Anderen plaatsten hem dichter bij de hanbalitische of bredere hadithgerichte stroming. Ook geleerden uit andere rechtsscholen wezen op overeenkomsten met hun eigen traditie.

Geen van deze indelingen beschrijft hem volledig. Imam al Boekhari studeerde bij geleerden met verschillende juridische achtergronden en volgde niet in iedere kwestie dezelfde school. In sommige vragen kwam hij overeen met de ene rechtstraditie en in andere met een andere. Zijn hoofdstuktitels tonen dat hij het bewijs rechtstreeks wilde beoordelen en niet alleen een reeds vastgelegd pakket aan opvattingen herhaalde.

Dat betekent niet dat hij een vijfde rechtsschool stichtte die op dezelfde manier werd uitgewerkt en door opeenvolgende generaties werd overgeleverd als de vier bekende soennitische rechtsscholen. Hij liet geen volledig juridisch systeem met eigen handboeken, methodologische grondregels en een georganiseerde kring van juristen na.

Het is daarom het nauwkeurigst hem te beschrijven als een jurist met zelfstandige keuzes binnen de brede wereld van hadithgeleerden. Hij was geen passieve verzamelaar, maar evenmin de stichter van een blijvende afzonderlijke rechtsschool. Zijn juridische nalatenschap werd vooral bewaard in de ordening en hoofdstuktitels van Sahih al-Bukhari.

Waarom herhaalt Sahih al-Bukhari dezelfde overlevering?

Voor een moderne lezer kan Sahih al-Bukhari soms onnodig herhalend lijken. Een bekende overlevering verschijnt op verschillende plaatsen, soms volledig en soms in een verkorte vorm. Die herhaling komt echter voort uit de thematische en juridische structuur van het boek.

Een lange overlevering kan informatie bevatten over intentie, gebed, handel, gedrag en een historische gebeurtenis. Wanneer imam al Boekhari haar slechts in één hoofdstuk zou opnemen, zou één onderdeel van de tekst centraal staan en zouden de andere betekenissen minder zichtbaar worden. Door de overlevering op verschillende plaatsen te gebruiken, kon hij ieder relevant aspect onder een passende titel behandelen.

Ook de overdrachtsroute kan veranderen. De tekst lijkt voor de lezer dezelfde, maar imam al Boekhari kan haar via een andere leraar of een andere keten opnemen. Daarmee toont hij dat de inhoud via meer dan één weg bekend was, of maakt hij kleine verschillen tussen de versies zichtbaar.

Soms gebruikt hij alleen het gedeelte dat voor het hoofdstuk nodig is. Op een andere plaats kan hij de volledige versie geven. Daardoor hoeft een lange tekst niet telkens in haar geheel te worden herhaald wanneer slechts één korte juridische aanwijzing relevant is.

De verschillende versies kunnen bovendien helpen om een schijnbare tegenstrijdigheid op te lossen. Een korte formulering kan algemeen klinken, terwijl een langere route een voorwaarde of uitzondering bevat. Door de versies op verschillende plaatsen te bewaren, wordt zichtbaar dat de overlevering een bredere tekstgeschiedenis heeft dan één geïsoleerde zin.

Het aantal herhalingen kan daarom niet eenvoudig worden afgetrokken om tot het enige ware aantal overleveringen in het boek te komen. De inhoud kan bekend zijn, maar iedere plaatsing heeft een eigen functie binnen de argumentatie.

Niet iedere tekst in Sahih al-Bukhari heeft dezelfde vorm

De kern van Sahih al-Bukhari bestaat uit volledig verbonden profetische overleveringen die imam al Boekhari met een volledige overdrachtsketen opneemt. Daarnaast bevat het boek andere soorten materiaal met een ondersteunende of inleidende functie.

In sommige hoofdstuktitels noemt hij een overlevering zonder de volledige keten tussen hem en de vroegere bron te vermelden. Zulke verkort weergegeven overleveringen (muallaqat) hebben een andere vorm dan de volledig verbonden hoofdteksten. De weggelaten schakels betekenen niet automatisch dat de inhoud onjuist is, maar de technische status moet afzonderlijk worden onderzocht.

Imam al Boekhari gebruikt bij deze berichten verschillende formuleringen. Soms schrijft hij stellig dat een vroegere geleerde iets heeft gezegd; elders gebruikt hij een voorzichtiger vorm, zoals dat iets wordt overgeleverd. Latere hadithgeleerden onderzochten de ontbrekende ketens en probeerden vast te stellen hoe sterk iedere route was.

Ook uitspraken van metgezellen en geleerden uit de generatie na hen komen voor. Zij kunnen een praktijk verduidelijken, een hoofdstuktitel ondersteunen of laten zien hoe een profetische overlevering vroeg werd begrepen. Zo’n uitspraak blijft echter een uitspraak van die persoon en wordt door haar aanwezigheid in het boek niet automatisch een uitspraak van de Profeet ﷺ.

Daarnaast gebruikt imam al Boekhari ondersteunende routes en parallelle versies. Zij kunnen aantonen dat een tekst niet via slechts één overleveraar bekend was of helpen bij het vergelijken van formuleringen. Niet iedere ondersteunende route hoeft zelfstandig aan dezelfde hoge voorwaarden te voldoen als de hoofdroute die het bewijs draagt.

Wie zegt dat alles in Sahih al-Bukhari precies dezelfde technische status bezit, maakt de structuur van het boek vlakker dan zij is. De hoofdverzameling, de hoofdstuktitels, de verkorte berichten en de uitspraken van eerdere generaties hebben ieder een eigen functie. Dit onderscheid behoort tot de manier waarop hadithgeleerden het boek al vanaf de eerste eeuwen na de samenstelling hebben gelezen.

Waarom nam imam al Boekhari niet iedere betrouwbare overlevering op?

Imam al Boekhari verklaarde volgens de biografische traditie dat hij veel betrouwbare overleveringen buiten zijn boek liet om het niet te omvangrijk te maken. Sahih al-Bukhari was dus niet bedoeld als volledige inventaris van alles wat hij betrouwbaar vond.

Een overlevering die niet in het boek staat, is daarom niet automatisch zwak. Zij kan volgens andere hadithgeleerden betrouwbaar zijn of zelfs voldoen aan voorwaarden die dicht bij die van imam al Boekhari liggen. De afwezigheid zegt alleen dat hij haar niet in deze specifieke verzameling opnam.

Selectie hangt ook samen met doel en opbouw. Wanneer imam al Boekhari al voldoende bewijs voor een hoofdstuk had, hoefde hij niet iedere aanvullende route te noemen. Sommige overleveringen konden bovendien beter passen in een ander werk, bijvoorbeeld een boek over omgangsvormen, geschiedenis of de beoordeling van overleveraars.

Latere auteurs gebruikten de uitdrukking ‘volgens de voorwaarden van al Boekhari’ voor overleveringen die volgens hun beoordeling voldeden aan kenmerken die zij uit zijn boek hadden afgeleid. Dat betekende niet dat zij konden bewijzen dat imam al Boekhari zelf iedere betreffende overlevering zou hebben opgenomen. Zijn persoonlijke kennis van verborgen gebreken en zijn inhoudelijke keuzes konden tot een ander oordeel leiden.

Het boek vertegenwoordigt daarom een gecontroleerde selectie, geen gesloten grens rond alle betrouwbare profetische overleveringen. Naast Sahih al-Bukhari bleven andere vroege verzamelingen, specialistische werken en afzonderlijke routes noodzakelijk voor de hadithwetenschap.

Deze beperking verkleint de waarde van het boek niet. Zij maakt juist duidelijk wat voor soort werk het is. De kracht van Sahih al-Bukhari ligt niet in de bewering dat buiten zijn hoofdstukken geen betrouwbare kennis bestaat, maar in de zorgvuldigheid waarmee een bepaalde kern werd gekozen en geordend.

Hoe werd Sahih al-Bukhari tijdens zijn leven voorgelezen en overgeleverd?

Sahih al-Bukhari verscheen niet als een moderne gedrukte uitgave waarvan duizenden identieke exemplaren tegelijk werden verspreid. Het boek werd voorgelezen in onderwijsbijeenkomsten. Studenten luisterden, controleerden hun geschreven exemplaren en ontvingen toestemming om de tekst verder door te geven.

Biografische berichten vermelden dat imam al Boekhari zijn werk aan vooraanstaande geleerden liet zien en dat zij het grotendeels goedkeurden. De precieze vorm van deze beoordeling is niet in een volledig verslag bewaard gebleven. Zij past wel bij een wetenschappelijke cultuur waarin boeken niet uitsluitend privé werden geschreven, maar in kringen van leraren en leerlingen werden gelezen en besproken.

Niet iedere student hoefde het gehele boek tijdens dezelfde bijeenkomst te hebben gehoord. Sommigen volgden meerdere voorlezingen; anderen bezaten een exemplaar dat tijdens het luisteren werd gecorrigeerd. Daardoor konden kleine verschillen ontstaan in hoofdstuktitels, de plaats van een ondersteunende route of de schrijfwijze van een naam.

Dat betekent niet dat iedere student vrij een eigen versie samenstelde. De tekst bleef verbonden met concrete leeslijnen en leraren. Een kopie kreeg gezag doordat bekend was van welk exemplaar zij was overgeschreven en tijdens welke voorlezing zij was gecontroleerd.

Het is mogelijk dat imam al Boekhari tijdens zijn leven formuleringen verbeterde of de plaatsing van materiaal aanpaste. De bronnen laten echter niet toe daarover te spreken alsof hij achtereenvolgende moderne edities met duidelijk vastgelegde versienummers publiceerde. Nauwkeuriger is te zeggen dat het boek binnen herhaalde voorlezingen werd onderwezen en dat correctie een normaal onderdeel van die overdracht was.

De latere tekstgeschiedenis begon dus al tijdens zijn leven. Niet doordat het werk onzeker of vormloos was, maar doordat een geschreven boek in die tijd functioneerde binnen hoorcolleges, gecontroleerde kopieën en persoonlijke overdrachtslijnen.

De controverse in Nishapur over de uitspraak van de Koran

De succesvolle onderwijsperiode van imam al Boekhari in Nishapur eindigde door een geschil over een bijzonder gevoelige geloofsvraag. De eerdere staatsgedwongen discussie over de vraag of de Koran geschapen was, had diepe sporen achtergelaten. Hoewel die politieke vervolging voorbij was, bleef iedere formulering over het goddelijke woord beladen.

Het uitgangspunt van imam al Boekhari was helder: de Koran is het woord van Allah (God) en is niet geschapen. Tegelijk maakte hij onderscheid tussen het goddelijke woord en de menselijke handeling waarmee iemand leest, schrijft of spreekt. De stem, beweging en inspanning van de lezer behoren tot de handelingen van een geschapen mens.

Dit onderscheid behandelde hij ook in Khalq Afal al Ibad (de schepping van de handelingen van mensen). Daarin verdedigde hij het standpunt dat menselijke handelingen geschapen zijn, terwijl het gelezen goddelijke woord niet met de stem en beweging van de lezer mag worden vereenzelvigd.

Het probleem lag mede in de dubbelzinnigheid van het woord ‘uitspraak’. Wie zei dat zijn uitspraak van de Koran geschapen was, kon daarmee zijn eigen stem en leeshandeling bedoelen. Een luisteraar kon die zin echter verstaan alsof ook de uitgesproken Koran zelf geschapen werd genoemd. Omgekeerd kon iemand die iedere menselijke uitspraak ongeschapen noemde de menselijke stem bijna vereenzelvigen met de goddelijke eigenschap.

Volgens de overgeleverde berichten werd imam al Boekhari herhaaldelijk naar zijn standpunt gevraagd. Hij antwoordde dat de Koran het ongeschapen woord van Allah is en dat de handelingen van mensen geschapen zijn. De vraagstelling zelf beschouwde hij als gevaarlijk wanneer zij vooral diende om geleerden met een beladen formulering tegenover elkaar te plaatsen.

Zijn antwoord was theologisch nauwkeurig, maar sociaal kwetsbaar. In een omgeving waarin korte formuleringen de grenzen tussen aanvaardbare en verdachte overtuigingen markeerden, bood een verfijnd onderscheid ruimte voor verkeerde weergave. Tegenstanders konden een deel van zijn woorden losmaken van de rest en hem een opvatting toeschrijven die hij uitdrukkelijk verwierp.

Imam al Boekhari en Mohammed ibn Jahja ad Dhoehli

De invloedrijkste hadithgeleerde van Nishapur was Mohammed ibn Jahja ad Dhoehli (Muhammad ibn Yahya al-Dhuhli). Hij had imam al Boekhari aanvankelijk met grote waardering ontvangen en studenten aangespoord hem buiten de stad tegemoet te gaan.

Die eerste ontvangst is belangrijk voor een evenwichtige beoordeling van het latere conflict. Ad Dhoehli was niet vanaf het begin een vijand die uitsluitend uit afgunst handelde. Hij erkende de kennis van imam al Boekhari en wilde aanvankelijk voorkomen dat bezoekers hem tijdens zijn lessen in gevoelige theologische discussies zouden betrekken.

Toen het geschil over de menselijke uitspraak van de Koran toch uitbrak, veranderde de sfeer. Berichten over het standpunt van imam al Boekhari verspreidden zich en werden niet overal in dezelfde bewoordingen doorgegeven. Ad Dhoehli kwam tot het oordeel dat de formulering van imam al Boekhari gevaarlijk was en waarschuwde studenten voor zijn bijeenkomsten.

De crisis had daardoor meer dan één laag. Er bestond een werkelijke inhoudelijke gevoeligheid over de juiste woorden waarmee de verhouding tussen de Koran en de menselijke leeshandeling moest worden beschreven. Daarnaast speelde het gezag van twee grote leraren in dezelfde stad mee. De groei van de lessen van imam al Boekhari kon bestaande verhoudingen tussen studenten en wetenschappelijke leiders veranderen.

Volgens de biografische overlevering bleven uiteindelijk slechts enkele studenten openlijk bij imam al Boekhari. Imam Moeslim koos zijn kant en nam afstand van ad Dhoehli. De precieze details van alle handelingen en uitspraken verschillen per bron, maar de breuk tussen de drie geleerden kreeg een duidelijke plaats in de historische herinnering.

Het conflict mag niet worden gereduceerd tot een eenvoudig verhaal waarin één geleerde uitsluitend uit jaloezie handelde en de andere zonder enige menselijke spanning werd vervolgd. Evenmin mag de inhoudelijke kwestie worden losgemaakt van de sociale omgeving. Wetenschappelijke overtuigingen, reputatie, loyaliteit van studenten en plaatselijk gezag versterkten elkaar.

Imam al Boekhari besloot Nishapur te verlaten. Zijn vertrek laat zien hoe snel een gevierde ontvangst kon omslaan wanneer een gevoelig leerstellig verschil de grenzen van een onderwijsnetwerk raakte.

Het conflict in Buchara over de onafhankelijkheid van het onderwijs

Na zijn vertrek uit Nishapur en een verblijf in Marw keerde imam al Boekhari terug naar Buchara. Ook daar trok zijn onderwijs veel belangstelling. De rust duurde echter niet lang.

Volgens de biografische traditie wilde gouverneur Khalid ibn Ahmed ad Dhoehli (Khalid ibn Ahmad al-Dhuhli) de boeken van imam al Boekhari in een afzonderlijke bijeenkomst laten voorlezen. In sommige versies vroeg hij bovendien om afzonderlijk onderwijs voor zijn kinderen.

Imam al Boekhari weigerde naar het verblijf van de gouverneur te gaan en wilde zijn lessen niet uitsluitend voor diens gezin reserveren. Hij vond dat kennis niet naar het huis van een machthebber moest worden gebracht alsof de geleerde in persoonlijke dienst stond. Volgens deze overlevering kon iedereen die wilde leren naar de openbare onderwijsbijeenkomst komen.

De kern van het conflict lag daarmee niet alleen in persoonlijke trots. Het ging om de verhouding tussen politieke macht en wetenschappelijk gezag. Een bestuurder kon bescherming en middelen bieden, maar een geleerde die volledig afhankelijk werd van diens gunst liep het risico dat toegang tot kennis door sociale positie werd bepaald.

De berichten zijn bewaard in werken die imam al Boekhari bewonderden en zijn onafhankelijkheid benadrukten. De precieze woorden van iedere ontmoeting kunnen daarom niet als een letterlijk verslag worden behandeld. De hoofdlijn past echter bij het bredere beeld van een geleerde die afstand hield van bestuurlijke hoven en zelf wilde bepalen hoe zijn onderwijs werd georganiseerd.

De gouverneur liet hem uiteindelijk Buchara verlaten. Beschuldigingen over zijn geloofsopvattingen boden daarvoor een geschikt middel, omdat de controverse uit Nishapur nog bekend was. Dezelfde ingewikkelde kwestie die zijn positie daar had beschadigd, kon nu in een politiek conflict opnieuw tegen hem worden gebruikt.

Zo eindigde de band tussen imam al Boekhari en zijn geboortestad niet met een eervolle oude dag in een groot onderwijscentrum, maar met een vertrek onder druk.

Van Buchara naar Khartank: de laatste dagen van imam al Boekhari

Imam al Boekhari vertrok in de richting van Samarkand. In Khartank, een plaats in de omgeving van die stad, verbleef hij bij familieleden. Daar werd hij ziek en kon hij zijn reis niet voortzetten.

Biografische berichten beschrijven hem in deze laatste periode als iemand die Allah vroeg hem tot Zich te nemen wanneer de aarde ondanks haar ruimte voor hem te nauw was geworden. Zulke woorden passen bij het beeld dat latere generaties van zijn laatste dagen bewaarden, maar de precieze formulering bereikt ons via vereerde levensbeschrijvingen en moet met dezelfde voorzichtigheid worden gelezen als andere persoonlijke uitspraken.

Hij overleed in 256 na de hidjra, overeenkomend met 870, in de nacht van het feest aan het einde van Ramadan. De volgende dag werd hij in Khartank begraven. Hij was bijna tweeënzestig maanjaren oud, wat overeenkomt met ongeveer zestig zonnejaren.

Zijn dood vond plaats buiten Buchara en kort na conflicten in twee steden waar hij aanvankelijk met grote waardering was ontvangen. Daardoor kreeg zijn leven in latere biografieën een krachtige morele vorm: de geleerde die zijn kennis niet aan sociale druk onderwierp, verloor zijn plaatselijke bescherming maar behield zijn wetenschappelijke nalatenschap.

Die voorstelling bevat een herkenbare historische kern, maar mag de complexiteit van zijn laatste jaren niet uitwissen. In Nishapur ging het niet alleen om macht, maar ook om een diep gevoelig geloofsvraagstuk. In Buchara speelde niet uitsluitend theologie, maar ook de positie van onderwijs tegenover het bestuur. De beproevingen kwamen uit verschillende oorzaken voort, ook al raakten zij uiteindelijk met elkaar verweven.

Met zijn overlijden kwam zijn persoonlijke onderricht ten einde. De verantwoordelijkheid voor Sahih al-Bukhari verschoof naar de leerlingen en leeslijnen die het werk van hem hadden ontvangen.

Hoe werd Sahih al-Bukhari na zijn overlijden overgeleverd?

Verschillende studenten hoorden Sahih al-Bukhari rechtstreeks van de auteur. De bekendste overleveringslijn liep via Mohammed ibn Joessoef al Firabri (Muhammad ibn Yusuf al-Firabri), die het boek meer dan eens van imam al Boekhari zou hebben gehoord.

Al Firabri was niet de enige persoon die het werk rechtstreeks van de auteur ontving. Andere vroege leerlingen gaven eveneens versies door. Hun onafhankelijke overleveringslijnen werden in latere eeuwen echter veel minder breed doorgegeven, terwijl de lijn van al Firabri via een groot aantal leerlingen verder werd verspreid.

Dat onderscheid is belangrijk. Het is onjuist te beweren dat één man na de dood van imam al Boekhari uit het niets als enige eigenaar van het boek verscheen. Even onjuist is het te doen alsof alle vroege overdrachtslijnen in gelijke mate tot vandaag bewaard zijn gebleven. De teksttraditie die later dominant werd, liep hoofdzakelijk via al Firabri.

Zijn leerlingen verspreidden het boek naar verschillende regio’s. Sommigen combineerden onderwijs met reizen naar Mekka, waardoor studenten uit uiteenlopende gebieden de tekst tijdens de bedevaart konden horen.

Tot de gezaghebbende geleerden die Sahih al-Bukhari in een latere schakel van deze overleveringstraditie doorgaven, behoorde ook de vrouwelijke hadithgeleerde Karima bint Ahmed al Marwaziyya (Karima bint Ahmad al-Marwaziyya). Zij ontving het werk via een lijn die terugging op al Firabri en werd een belangrijke lerares bij wie latere geleerden het boek bestudeerden.

Iedere overdrachtslijn bestond uit meer dan het kopiëren van bladzijden. Studenten lazen het boek voor, noteerden verbeteringen en vermeldden via welke leraren zij de tekst hadden ontvangen. Verschillen tussen exemplaren konden daardoor worden verbonden met specifieke leeslijnen.

Deze werkwijze verving het oorspronkelijke handschrift van imam al Boekhari niet door onbeheersbare mondelinge herinneringen. Zij verbond geschreven teksten juist aan bekende personen en onderwijsbijeenkomsten. De geschiedenis van een exemplaar maakte deel uit van de beoordeling ervan.

Het ontbreken van een volledig bewaard persoonlijk handschrift van de auteur betekent daarom niet dat de tekst zonder historische verbinding is overgeleverd. In een handschriftcultuur werd een werk vaak bewaard via meerdere kopieën en gecontroleerde lezingen, terwijl het fysieke exemplaar van de auteur door gebruik, reizen, beschadiging of verlies kon verdwijnen.

Van overleveringslijnen naar handschriften: de bijdrage van al Joenini

Naarmate Sahih al-Bukhari verder werd verspreid, ontstonden verschillende geschreven exemplaren binnen de dominante overleveringstraditie. De meeste verschillen waren beperkt, maar geleerden wilden nauwkeurig vaststellen welke woorden in welke versie voorkwamen.

Een belangrijke rol in dit proces speelde imam Ali ibn Mohammed al Joenini (Ali ibn Muhammad al-Yunini), een dertiende-eeuwse hadithgeleerde. Hij vergeleek verschillende gezaghebbende versies van Sahih al-Bukhari en bracht hun lezingen samen in een zorgvuldig gecontroleerd exemplaar.

Al Joenini gebruikte tekens om zichtbaar te maken in welke overleveringslijn een woord of formulering voorkwam. Wanneer een passage in meerdere belangrijke versies stond, noteerde hij de bijbehorende tekens. Wanneer een versie een woord niet bevatte, kon hij ook dat verschil aangeven. Daardoor verdwenen de varianten niet achter één stilzwijgend gekozen tekst, maar bleven zij controleerbaar.

Bij taalkundige problemen werkte hij samen met Mohammed ibn Abdallah ibn Malik (Muhammad ibn Abd Allah ibn Malik), de bekende geleerde van de Arabische grammatica. Ibn Malik bestudeerde moeilijke formuleringen en verzamelde een aantal daarvan in een afzonderlijk werk.

Deze samenwerking laat zien dat tekstcontrole in de islamitische handschrifttraditie meerdere vakgebieden kon verbinden. Hadithgeleerden kenden de overleveringslijnen, taalkundigen onderzochten ongebruikelijke vormen en mogelijke schrijffouten en kopiisten brachten de resultaten in een leesbaar exemplaar samen.

De versie van al Joenini kreeg later grote invloed op commentaren en gedrukte uitgaven. Zij was niet de enige tekstgetuige en mag niet worden voorgesteld als een nieuw origineel dat alle eerdere exemplaren verving. Haar waarde lag in de zichtbare vergelijking van belangrijke lijnen.

De bestaande verschillen betreffen meestal spelling, woordvolgorde, hoofdstuktitels of kleine formuleringen. Dat betekent niet dat iedere variant onbelangrijk is; een specialist moet haar onderzoeken. Het betekent wel dat de handschriftelijke verschillen geen beeld ondersteunen van een boek dat door de eeuwen heen vrij en onherkenbaar werd herschreven.

Hoe kregen Sahih al-Bukhari en Sahih Muslim hun bijzondere plaats?

Sahih al-Bukhari werd niet onmiddellijk op de dag van voltooiing door alle soennitische geleerden met precies dezelfde status ontvangen die het boek later kreeg. Zijn gezag groeide door onderwijs, vergelijking, kritiek en gebruik binnen verschillende juridische en theologische kringen.

Hetzelfde geldt voor Sahih Muslim (de authentieke verzameling van imam Moeslim). In de eeuwen na beide auteurs werden hun werken steeds vaker samen aangeduid als de twee authentieke verzamelingen. Geleerden gebruikten ze als gedeelde maatstaf in discussies over profetische overleveringen.

Deze ontwikkeling verliep niet in iedere regio en rechtsschool even snel. Sommige geleerden bleven aanvankelijk sterker gericht op oudere plaatselijke verzamelingen of op werken die binnen hun eigen juridische traditie centraal stonden. De bijzondere positie van beide boeken ontstond daardoor geleidelijk, niet door één officiële vergadering of een besluit van een centrale religieuze instelling.

De waardering voor Sahih al-Bukhari betekende evenmin dat Sahih Muslim werd geminacht. De twee boeken hebben verschillende sterke kanten. Imam Moeslim brengt de routes en formuleringen van één overlevering vaak overzichtelijker op dezelfde plaats bijeen. Daardoor kan de lezer de verschillen tussen versies gemakkelijker naast elkaar zien.

Imam al Boekhari verdeelt een overlevering vaker over verschillende hoofdstukken. Dat maakt het boek minder eenvoudig om als één doorlopend overzicht te lezen, maar geeft hem meer ruimte om verschillende juridische en theologische betekenissen uit dezelfde tekst af te leiden.

Veel latere soennitische geleerden plaatsten Sahih al-Bukhari vóór Sahih Muslim vanwege het geheel van zijn selectie, zijn kennis van verborgen gebreken en zijn juridische hoofdstukstructuur. Sommige geleerden, vooral in delen van de westelijke islamitische wereld, gaven voor bepaalde doeleinden de voorkeur aan de overzichtelijke ordening van imam Moeslim.

De benaming van beide werken als de twee authentieke verzamelingen drukt daarom geen wedstrijd uit waarin het ene boek waarde krijgt door het andere te verkleinen. Zij verwijst naar een gezamenlijke plaats die in de soennitische hadithtraditie geleidelijk werd gevormd.

De kritiek van imam ad Daraqoetni op een aantal overleveringsroutes

De hoge waardering voor Sahih al-Bukhari betekende niet dat vroege hadithgeleerden ieder onderdeel zonder onderzoek aanvaardden. Imam Ali ibn Omar ad Daraqoetni (Ali ibn Umar al-Daraqutni), een van de grootste critici van de generatie na imam al Boekhari en imam Moeslim, besprak enkele overleveringsroutes uit beide boeken kritisch.

Zijn kritiek richtte zich doorgaans niet op de vraag of de betreffende profetische overlevering als geheel verzonnen was. Hij onderzocht technische kwesties: had een bepaalde leerling de tekst werkelijk met een verbonden keten overgeleverd, was een naam correct weergegeven en welke van twee afwijkende routes was het sterkst?

In sommige gevallen vond imam ad Daraqoetni dat een andere versie van dezelfde overlevering nauwkeuriger was dan de route die in het boek als hoofdvorm stond. Dat is iets anders dan verklaren dat de gehele verzameling onbetrouwbaar was.

Latere geleerden antwoordden uitvoerig op zijn bezwaren. Imam Ahmed ibn Ali Ibn Hadjar al Asqalani (Ahmad ibn Ali Ibn Hajar al-Asqalani) verdedigde in veel gevallen de keuzes van imam al Boekhari, maar het bestaan van deze discussies bleef bekend. De kritiek werd niet uit de wetenschappelijke traditie verwijderd.

Dat is belangrijk voor de manier waarop het boek moet worden benaderd. De eerbied voor Sahih al-Bukhari ontstond niet doordat onderzoek verboden werd. Zij ontwikkelde zich binnen een wetenschap waarin grote autoriteiten elkaar konden corrigeren en waarin een beperkt bezwaar niet automatisch tot verwerping van het geheel leidde.

Tegelijk is het onjuist de technische kritiek van imam ad Daraqoetni te gebruiken alsof hij daarmee de kern van Sahih al-Bukhari ontmantelde. Zijn werk veronderstelt juist de verfijnde hadithkritiek waartoe ook imam al Boekhari behoorde. Het meningsverschil vond plaats binnen een gedeelde wetenschappelijke methode.

Wat betekent ‘het betrouwbaarste boek na de Koran’?

Binnen de algemene soennitische traditie wordt Sahih al-Bukhari vaak het betrouwbaarste boek na de Koran genoemd. Deze formulering beschrijft de uitzonderlijke plaats die het werk door de eeuwen heen heeft gekregen, maar moet zorgvuldig worden begrepen.

De Koran heeft binnen de islam een andere status dan ieder hadithboek. Moslims beschouwen de Koran als het geopenbaarde woord van Allah, terwijl Sahih al-Bukhari een door een mens samengesteld werk is waarin profetische overleveringen werden onderzocht, geselecteerd en geordend. De twee boeken worden dus niet als gelijksoortig of gelijkwaardig beschouwd.

De uitspraak betekent evenmin dat imam al Boekhari onfeilbaar was. De technische discussies van imam ad Daraqoetni, de verschillende tellingen en het werk van commentatoren tonen dat geleerden het boek bleven bestuderen.

Ook heeft niet iedere tekst in het boek dezelfde vorm. De volledig verbonden overleveringen die de kern van de verzameling vormen, moeten worden onderscheiden van verkort weergegeven berichten, uitspraken van metgezellen en ondersteunende routes.

Verder betekent de bijzondere status van Sahih al-Bukhari niet dat iedere moderne uitleg van een overlevering juist is. Een betrouwbare tekst kan verkeerd worden vertaald, uit haar hoofdstuk worden gehaald of zonder kennis van andere routes worden toegepast op een situatie waarop zij niet rechtstreeks betrekking heeft.

De bekende formulering drukt daarom vooral een breed historisch vertrouwen uit in de selectie van imam al Boekhari. Zij is geen verklaring dat menselijke uitleg overbodig is, dat vragen verboden zijn of dat alle onderdelen van het boek buiten iedere vorm van wetenschappelijke bespreking staan.

De commentaren die Sahih al-Bukhari toegankelijk maakten

De beknopte hoofdstuktitels, herhaalde overleveringen en subtiele relaties tussen verschillende routes maakten commentaren noodzakelijk. Geleerden beperkten zich niet tot het kopiëren van de tekst, maar legden de taal, overdrachtsketens, juridische meningsverschillen en historische context uit.

Een van de invloedrijkste werken werd Fath al-Bari (de grote uitleg van Sahih al-Bukhari) van imam Ibn Hadjar al Asqalani. Hij onderzocht de verschillende routes van een overlevering, verklaarde moeilijke woorden, besprak de verbinding met de hoofdstuktitel en antwoordde op kritiek die tegen bepaalde passages was ingebracht.

Zijn commentaar werd niet alleen belangrijk door de hoeveelheid informatie. Ibn Hadjar probeerde ook het boek als een samenhangend geheel te lezen. Wanneer een overlevering op meerdere plaatsen voorkwam, verwees hij naar de verschillende hoofdstukken en liet hij zien welke bijzonderheid imam al Boekhari op iedere plaats benadrukte.

Een ander groot commentaar is Umdat al-Qari (de steunpilaar van de lezer) van imam Badr addin al Ayni (Badr al-Din al-Ayni). Al Ayni schreef vanuit een hanafitische juridische achtergrond en besprak uitvoerig de juridische betekenis van de hoofdstuktitels. Daardoor konden zijn conclusies verschillen van die van Ibn Hadjar, die sterker met de sjafiitische traditie werd verbonden.

De commentaren laten zien dat een hoge waardering voor het boek niet leidde tot één uniforme uitleg. Juristen uit verschillende scholen lazen dezelfde overlevering, erkenden haar plaats in de verzameling en konden toch van mening verschillen over de juridische gevolgtrekking.

Naast deze grote werken ontstonden commentaren over moeilijke woorden, namen van overleveraars, verkort weergegeven berichten, grammaticale kwesties en de relatie tussen hoofdstuktitels en teksten. Sahih al-Bukhari werd zo omgeven door een uitgebreide bibliotheek die de oorspronkelijke verzameling niet verving, maar haar toegankelijk maakte.

In de traditionele leescultuur werd een overlevering daarom zelden als één losse vertaalde zin zonder hoofdstuk, routes of uitleg behandeld. De commentaren vormden een geheugen van eeuwenlange vragen en antwoorden rond de tekst.

Hoe kan Sahih al-Bukhari vandaag verantwoord worden gelezen?

Voor moslims in Nederland, België en Vlaanderen is Sahih al-Bukhari gemakkelijker bereikbaar dan ooit. Vertalingen, websites en sociale media brengen afzonderlijke overleveringen binnen enkele seconden onder de aandacht van een groot publiek. Die toegankelijkheid biedt kansen, maar verandert ook de manier waarop teksten worden gelezen.

Een korte vertaling laat niet altijd zien of het om een volledig verbonden profetische overlevering, een verkort bericht of een uitspraak van een metgezel gaat. Zij vermeldt evenmin vanzelfsprekend waarom imam al Boekhari de tekst onder een bepaalde titel plaatste of welke andere routes aanvullende informatie geven.

Historische woorden kunnen in een moderne Europese taal bovendien een betekenis oproepen die niet precies overeenkomt met het oorspronkelijke gebruik. Een vertaler moet daarom niet alleen woorden vervangen, maar ook rekening houden met juridische begrippen, sociale verhoudingen en de context van de gebeurtenis.

Een verantwoorde lezing begint bij de volledige tekst en het hoofdstuk waarin zij staat. Daarna worden andere routes en betrouwbare commentaren geraadpleegd. Bij ingewikkelde juridische of theologische vragen is kennis nodig van de bredere islamitische bronnen en van de manier waarop juristen de overleveringen gezamenlijk hebben begrepen.

Dat betekent niet dat gewone lezers het boek niet mogen openen of dat ieder begrip uitsluitend aan specialisten moet worden overgelaten. Het betekent wel dat bescheidenheid nodig is wanneer één korte passage een vreemde of harde indruk maakt. De eerste vertaling die online verschijnt, is niet automatisch de enige mogelijke uitleg.

Hetzelfde evenwicht geldt voor kritiek. Liefde voor imam al Boekhari hoeft vragen niet te verbieden. Kritiek wordt echter pas betekenisvol wanneer zij onderscheid maakt tussen de betrouwbaarheid van een overleveringsroute, de vertaling van de tekst, de uitleg van een commentator en de toepassing door een moderne spreker.

Imam al Boekhari werkte binnen een cultuur van controle, vergelijking en nauwkeurige begripsvorming. Zijn nalatenschap wordt daarom niet beschermd door ieder probleem snel te ontkennen. Zij wordt evenmin eerlijk behandeld wanneer een losse vertaling wordt gebruikt als bewijs dat zijn gehele wetenschappelijke project waardeloos was.

Sahih al-Bukhari bleef eeuwenlang invloedrijk omdat het selectie, hadithkritiek, juridische redenering en tekststructuur met elkaar verbond. Het boek werd niet gezaghebbend doordat het buiten iedere bespreking werd geplaatst, maar doordat opeenvolgende generaties het bleven overleveren, vergelijken, bekritiseren en uitleggen.

De laatste levensjaren van imam al Boekhari tonen tegelijk dat wetenschappelijke grootheid geen bescherming biedt tegen conflict, misverstand of politieke druk. Hij verloor de rust van Nishapur en Buchara, maar niet de methode waarmee hij kennis had onderzocht. Die nalatenschap bleef zichtbaar in een eenvoudig maar veeleisend beginsel: een overlevering wordt niet betrouwbaar door haar populariteit, een boek wordt niet begrepen door één zin eruit te halen en kennis behoudt haar waardigheid wanneer zij niet wordt gereserveerd voor macht of aanzien.