Mogen vrouwen graven bezoeken in de islam?

Mag een moslima het graf van haar vader, moeder of een ander familielid bezoeken? Over dit onderwerp worden verschillende antwoorden gegeven. Vooral rond regelmatig grafbezoek en een bezoek tijdens de menstruatie bestaat veel onzekerheid. Welke opvattingen bestaan hierover, waarop zijn zij gebaseerd en wat betekent dit voor een vrouw die een graf wil bezoeken?

Volgens een erkende islamitische opvatting mogen vrouwen graven bezoeken om de dood en het hiernamaals te gedenken en Allah (God) om vergeving en barmhartigheid voor overleden moslims te vragen. Andere geleerden beschouwen grafbezoek door vrouwen als afkeurenswaardig of verboden. Er bestaat dus een werkelijk verschil van mening; het is niet correct om één van deze oordelen voor te stellen als de enige opvatting die ooit binnen de islamitische rechtsleer heeft bestaan.

Een vrouw die de toestemming volgt, bewaakt de bedoeling en de omgangsvormen van het bezoek. Zij richt haar smeekbede (dua) tot Allah, behandelt de graven met respect en vermijdt verboden jammerklachten. Menstruatie vormt binnen deze opvatting geen afzonderlijke belemmering, omdat rituele wassing geen voorwaarde is voor het bezoeken van een begraafplaats of het uitspreken van een smeekbede. Grafbezoek is bovendien geen verplichting die op vaste dagen of met een bepaald aantal bezoeken moet worden vervuld.

Waarom verschillen geleerden over grafbezoek door vrouwen?

Het verschil begint bij de manier waarop meerdere overleveringen met elkaar worden verbonden. Boeraida (Buraida), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem) zei: “Ik had jullie verboden graven te bezoeken. Bezoek ze nu.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 977a). De geleerden zijn het erover eens dat het eerdere algemene verbod later werd opgeheven, maar verschillen over de vraag of de daaropvolgende toestemming mannen en vrouwen op dezelfde manier omvat.

Daartegenover staat een bijzondere waarschuwing over vrouwen. Aboe Hoeraira (Abu Huraira), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde: “De Boodschapper van Allah ﷺ vervloekte vrouwen die graven bezoeken.” (Overgeleverd door at Tirmidhi, hadith 1056; at Tirmidhi beoordeelde de overlevering als hasan sahih).

In deze overlevering wordt een Arabisch woord gebruikt dat door sommige geleerden met veelvuldig grafbezoek in verband wordt gebracht. Zij begrijpen de waarschuwing daarom als betrekking hebbend op vrouwen die de graven vaak bezoeken of daarbij de islamitische grenzen overschrijden. Andere geleerden vinden deze taalkundige uitleg niet voldoende om de waarschuwing tot veelvuldig bezoek te beperken en passen haar ruimer toe.

At Tirmidhi vermeldde zelf dat sommige geleerden de waarschuwing vóór de latere algemene toestemming plaatsten. Volgens hun uitleg werden mannen en vrouwen daarna beide door de toestemming omvat. Hij noemde daarnaast geleerden die grafbezoek door vrouwen afkeurden vanwege het risico op hevige jammerklachten en verlies van zelfbeheersing. De uiteenlopende antwoorden zijn dus niet ontstaan doordat één groep de overleveringen kende en de andere niet, maar doordat zij dezelfde teksten verschillend met elkaar verbonden.

Ook in de klassieke rechtsliteratuur vinden we geen volledig eenvormig oordeel. Ibn Abidien (Ibn Abidin) bespreekt binnen de hanafitische rechtsschool ruimte voor toestemming. An Nawawi (al-Nawawi) noemt in Al-Majmu (al Madjmoe) afkeuring als de gangbare sjafiitische opvatting, maar bespreekt eveneens argumenten van geleerden die bezoek toestaan. Al Hattab (al-Hattab) vermeldt in Mawahib al-Jalil (Mawaahib al Djaliel) verschillende benaderingen binnen de malikitische traditie, terwijl Ibn Qoedama (Ibn Qudamah) in Al-Mughni (al Moeghnie) meerdere overgeleverde standpunten binnen de hanbalitische school behandelt. Ook onder hedendaagse geleerden bestaan zowel verbiedende als toestemmende oordelen.

Een andere overlevering die in dit debat wordt gebruikt, gaat over een vrouw die bij een graf huilde. Anas ibn Malik, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde: “De Profeet ﷺ kwam langs een vrouw die bij een graf huilde. Hij zei tegen haar: ‘Heb ontzag voor Allah en wees geduldig.’ Zij zei: ‘Laat mij met rust, want jij bent niet getroffen door een beproeving zoals de mijne.’ Zij herkende hem niet. Later werd haar verteld dat hij de Profeet ﷺ was. Zij ging naar zijn huis en trof daar geen bewakers aan. Zij zei: ‘Ik had u niet herkend.’ Daarop zei hij: ‘Geduld toont zich bij de eerste schok.’” (Overgeleverd door al Boekhari, hadith 1283).

Geleerden die grafbezoek toestaan, wijzen erop dat de Profeet ﷺ haar opriep tot geduld zonder haar te bevelen de begraafplaats te verlaten. Andere geleerden beschouwen het stilzwijgen over haar aanwezigheid niet als doorslaggevend bewijs voor algemene toestemming. De overlevering laat in ieder geval zien dat verdriet en gewone tranen niet hetzelfde zijn als verboden jammerklachten of woorden waarmee iemand zich tegen Allahs beschikking verzet.

Mag een vrouw het graf van haar ouders bezoeken?

Volgens de opvattingen die grafbezoek door vrouwen toestaan, mag een vrouw het graf van haar overleden moslimouders bezoeken. Dezelfde regel geldt voor het graf van een kind, echtgenoot, familielid of een andere overleden moslim. Het gemis kan haar naar het graf brengen, terwijl het bezoek tegelijk ruimte geeft aan bezinning en een oprechte smeekbede voor degene die zij mist.

Van Aïsja (Aisha), moge Allah tevreden met haar zijn, is overgeleverd dat zij het graf van haar broer bezocht. Abdoellah ibn Aboe Moelaika (Abdullah ibn Abi Mulaikah) vertelde: “Aïsja kwam op een dag terug van de begraafplaats. Ik vroeg haar: ‘Moeder van de gelovigen, waar kom je vandaan?’ Zij antwoordde: ‘Van het graf van mijn broer Abdoer Rahman ibn Aboe Bakr.’ Ik vroeg: ‘Had de Boodschapper van Allah ﷺ het bezoeken van graven niet verboden?’ Zij antwoordde: ‘Jawel. Daarna gaf hij opdracht de graven te bezoeken.’” (Overgeleverd door al Bayhaqi, hadith 7287; al Albani beoordeelde de overleveringsketen als authentiek).

Dit bericht beschrijft het handelen en de uitleg van Aïsja. Geleerden die bezoek toestaan, gebruiken het als argument dat zij de latere toestemming ook op vrouwen toepaste. Geleerden die het bezoek afwijzen, beoordelen de verhouding tussen dit bericht en de bijzondere waarschuwing over vrouwen anders.

Voor een overleden ouder bidden blijft mogelijk zonder naar het graf te gaan. Aboe Hoeraira vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer de mens sterft, eindigen zijn daden behalve drie: een doorlopende liefdadigheid, kennis waarvan mensen profiteren en een rechtschapen kind dat voor hem bidt.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 1631). Wie ver weg woont, niet kan reizen of een opvatting volgt die grafbezoek door vrouwen afwijst, kan haar ouders dus vanuit iedere plaats in haar smeekbeden blijven gedenken. Liefde voor een overledene wordt niet gemeten aan het aantal keren dat iemand bij diens graf is gezien.

Mag een vrouw tijdens haar menstruatie een graf bezoeken?

Binnen de opvattingen die vrouwen grafbezoek toestaan, mag een vrouw ook tijdens haar menstruatie een begraafplaats bezoeken. Rituele reinheid is geen voorwaarde voor het betreden van een begraafplaats, het begroeten van overleden moslims of het vragen van vergeving en barmhartigheid voor hen. Menstruatie maakt een bezoek daarom niet afzonderlijk verboden wanneer de vrouw de opvatting volgt die het bezoek zelf toestaat.

Een smeekbede bij het graf is geen ritueel gebed. De vrouw spreekt Allah rechtstreeks aan en kan Hem vragen de overledene te vergeven, genadig te zijn en een goede bestemming te schenken. Zij heeft daarvoor geen rituele wassing nodig. Woedoe verrichten voordat zij gaat kan een persoonlijke keuze zijn, maar mag niet als voorwaarde voor een geldig bezoek worden voorgesteld.

Waar moet een vrouw tijdens het grafbezoek op letten?

Een toegestaan grafbezoek blijft verbonden aan de bedoeling waarvoor grafbezoek werd toegestaan: herinnering aan de dood, bezinning op de ontmoeting met Allah en het bidden voor de overledenen. Het graf is geen plaats waar de overledene wordt aangeroepen om wensen te vervullen of verborgen hulp te geven. De smeekbede wordt tot Allah gericht; voor de overledene wordt gebeden, niet tot hem of haar.

De bezoekster draagt passende kleding, gebruikt de paden en voorkomt dat zij op graven loopt, erop gaat zitten of beschadigingen veroorzaakt. Zij houdt rekening met andere bezoekers en met de regels van de begraafplaats. Het verdriet om een ouder, kind of echtgenoot mag zichtbaar zijn. Gewone tranen zijn geen bewijs van een gebrek aan geloof. Wel bewaakt zij haar woorden en vermijdt zij geschreeuw, zelfbeschadiging en uitspraken waarin Allahs beschikking wordt afgewezen.

Een bezoek hoeft niet lang te duren en hoeft evenmin op een bepaalde weekdag, feestdag of sterfdatum plaats te vinden. Wie een vaste dag kiest omdat die praktisch uitkomt, maakt daarvan niet automatisch een religieuze verplichting. Het wordt problematisch wanneer een gewoonte wordt voorgesteld als een voorschrift van Allah zonder bewijs, of wanneer familieleden elkaar schuldgevoel aanpraten omdat iemand op een bepaalde datum niet aanwezig kan zijn.

Ook regelmatig bezoek moet binnen het gevolgde oordeel worden beoordeeld. Sommige geleerden die incidenteel bezoek toestaan, zijn terughoudender bij veelvuldig bezoek vanwege de bijzondere waarschuwing daarover. Wie merkt dat ieder bezoek haar opnieuw volledig ontregelt, kan bovendien enige afstand nemen zonder de overledene te vergeten. Voor hem of haar bidden blijft altijd mogelijk.

Welke smeekbeden kan een vrouw bij de graven uitspreken?

De Profeet ﷺ leerde verschillende begroetingen en smeekbeden voor een bezoek aan de graven van moslims. Zij vormen geen verplichte reeks die bij ieder bezoek volledig moet worden uitgesproken. Een vrouw kan één betrouwbare formulering leren, de betekenis ervan overdenken en daarnaast in het Nederlands Allah om vergeving en barmhartigheid voor de overledene vragen.

De begroeting die de Profeet ﷺ aan Aïsja leerde

Aïsja vroeg de Profeet ﷺ wat zij bij de graven moest zeggen. Hij leerde haar: “Vrede zij met de bewoners van deze verblijfplaatsen onder de gelovigen en de moslims. Moge Allah degenen van ons die zijn voorgegaan en degenen die later komen genadig zijn. Als Allah wil, zullen wij ons bij jullie voegen.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 974b).

Uitspraak: Assalaamoe alaa ahlid-diyaari minal-moe-miniena wal-moeslimien. Wa jarhamoellaahoel-moestaqdimiena minnaa wal-moesta-chirien. Wa innaa in shaa Allaahoe biekoem laahiqoen.

Deze overlevering heeft binnen het onderwerp een bijzondere betekenis, omdat de Profeet ﷺ deze woorden rechtstreeks aan Aïsja leerde toen zij vroeg wat zij bij de graven moest zeggen. Geleerden die grafbezoek door vrouwen toestaan, rekenen dit daarom tot hun argumenten. De tekst leert de bezoekster niet alleen voor één familielid te bidden, maar alle overleden moslims in haar begroeting te omvatten.

De begroeting die Boeraida overleverde

Boeraida vertelde dat de Profeet ﷺ zijn metgezellen leerde bij de begraafplaats te zeggen: “Vrede zij met jullie, bewoners van deze verblijfplaatsen onder de gelovigen en de moslims. Als Allah wil, zullen wij ons bij jullie voegen. Ik vraag Allah om welzijn voor ons en voor jullie.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 975).

Uitspraak: Assalaamoe alajkoem ahlad-diyaari minal-moe-miniena wal-moeslimien. Wa innaa in shaa Allaahoe la-laahiqoen. As-aloellaaha lanaa wa lakoemoel-aafijah.

De bede om welzijn omvat de levenden en de overledenen. Voor de levenden bevat zij de vraag om bescherming en een goede afloop. Voor de overledenen wordt Allah gevraagd om veiligheid en bescherming in de werkelijkheid die na de dood volgt. De woorden herinneren de bezoeker er tegelijk aan dat zij zelf op een dag dezelfde weg zal gaan.

De smeekbede bij Baqi al Gharqad

Aïsja vertelde dat de Profeet ﷺ tegen het einde van de nacht naar Baqi al Gharqad, de begraafplaats in Medina, ging en zei: “Vrede zij met jullie, verblijfplaats van gelovige mensen. Wat jullie is beloofd, heeft jullie bereikt; jullie wachten nog op morgen. Als Allah wil, zullen wij ons bij jullie voegen. O Allah, vergeef de bewoners van Baqi al Gharqad.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 974a).

Uitspraak: Assalaamoe alajkoem daara qawmin moe-minien. Wa ataakoem maa toe-adoen, ghadan moe-adjdjaloen. Wa innaa in shaa Allaahoe biekoem laahiqoen. Allaahoemmaghfir li-ahli Baqi-il-Gharqad.

Met het genoemde ‘morgen’ wordt de toekomstige opstanding bedoeld. De naam Baqi al Gharqad behoort tot de overgeleverde tekst, omdat de Profeet ﷺ bij die begraafplaats stond. Op een andere begraafplaats kan de bezoekster een van de algemene begroetingen gebruiken en Allah vervolgens in haar eigen woorden om vergeving vragen voor de mensen die daar begraven zijn.

Wie de opvatting volgt die grafbezoek door vrouwen toestaat, kan dus het graf van een overleden moslim bezoeken met aandacht voor de bijbehorende grenzen. Zij hoeft daarbij haar verdriet niet te ontkennen, maar laat haar woorden en handelingen leiden door geduld, respect en het besef dat de smeekbede uitsluitend tot Allah wordt gericht. Wie een opvatting volgt die het bezoek afwijst of zelf niet naar de begraafplaats kan gaan, verliest daarmee niet de mogelijkheid om voor de overledene te bidden.

Het verschil tussen geleerden hoeft niet te veranderen in een oordeel over de oprechtheid van andere vrouwen. De ene vrouw kan vanuit een erkende toestemming het graf van haar moeder bezoeken, terwijl een andere vanuit een erkend verbiedend oordeel thuis voor haar moeder bidt. Beiden kunnen door dezelfde liefde worden bewogen en beiden blijven afhankelijk van Allah, Die de overledene kent, de smeekbede hoort en weet wat ieder hart draagt.