Horen overledenen je bij het graf? Wat de islam zegt over horen, herkennen en begroeten

• Vraag

Hoort een overleden vader of moeder je wanneer je bij het graf staat? Veel mensen vragen zich af of hun familielid hun stem herkent en weet dat zij op bezoek zijn. Wat zeggen de Koran en de overleveringen hierover, en moet de overledene je kunnen horen om profijt te hebben van je smeekbede (dua)?

• Antwoord

Authentieke overleveringen bevestigen dat overledenen in bepaalde situaties horen. De begravene hoort de voetstappen van de mensen die na de begrafenis vertrekken, en de Profeet ﷺ sprak de gedode mannen van Quraysh bij Badr aan nadat zij waren gestorven. Deze teksten bewijzen echter niet vanzelf dat iedere overledene voortdurend alles hoort of elke bezoeker herkent. Over de omvang van dat horen en het herkennen van bezoekers verschillen geleerden van mening.

Het nut van een smeekbede voor een overleden moslim hangt niet af van zijn vermogen om jou te horen. Je richt de smeekbede tot Allah (God), Die haar hoort waar je je ook bevindt. Zelfs wanneer een overledene in een bepaalde situatie iets hoort, betekent dat niet dat hij verzoeken kan beantwoorden of zelfstandig hulp kan verlenen. Horen, antwoorden en beschikken over macht zijn afzonderlijke zaken.

Wat weten we zeker over het horen van overledenen?

Anas ibn Malik, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ het begin van de ondervraging in het graf beschreef met deze woorden: “Wanneer de dienaar in zijn graf is gelegd en zijn metgezellen zijn weggegaan, zodat hij hun voetstappen hoort, komen twee engelen naar hem toe. Zij laten hem rechtop zitten en vragen hem: ‘Wat placht je te zeggen over deze man, Mohammed?’” (Overgeleverd door al Boekhari, hadith 1338). Het horen van de voetstappen wordt hier uitdrukkelijk genoemd. De tekst plaatst dit bij het vertrek van de mensen na de begrafenis, vlak voor de ondervraging.

Een tweede authentieke overlevering gaat over de gedode mannen van Quraysh bij Badr. Anas vertelde dat de Profeet ﷺ hen drie dagen na de veldslag bij naam aansprak en vroeg of zij de belofte van hun Heer als waarheid hadden ondervonden. Toen Oemar ibn al Chattaab (Umar ibn al-Khattab), moge Allah tevreden met hem zijn, vroeg hoe zij hem konden horen terwijl zij gestorven waren, antwoordde de Profeet ﷺ: “Bij Degene in Wiens Hand mijn ziel is, jullie horen wat ik zeg niet beter dan zij, maar zij kunnen niet antwoorden.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 2874).

Deze twee overleveringen stellen het horen in bepaalde omstandigheden vast. Zij vertellen ons niet precies hoe een overledene hoort of hoe zijn waarneming zich verhoudt tot het lichaam dat begraven is. Dit behoort tot het leven tussen de dood en de opstanding (barzakh). Over die verborgen werkelijkheid spreken we binnen de grenzen van wat de openbaring bevestigt, zonder haar volledig te vergelijken met het horen en waarnemen tijdens het aardse leven.

Waarom verschillen geleerden over het horen van overledenen?

Het verschil ontstaat niet doordat sommige geleerden de authentieke overleveringen ontkennen, maar doordat zij uiteenlopend beoordelen hoe algemeen die teksten mogen worden toegepast. Is het horen beperkt tot bijzondere momenten die in de overleveringen worden genoemd, of wijzen de teksten op een ruimere waarneming van wat bij het graf gebeurt?

Aisha, moge Allah tevreden met haar zijn, hoorde dat aan Ibn Oemar (Ibn Umar) de uitspraak werd toegeschreven dat de doden van Badr de woorden van de Profeet ﷺ hoorden. Zij vertelde dat de Profeet ﷺ volgens haar had gezegd: “Nu weten zij dat wat ik hun vertelde de waarheid was.” Vervolgens verwees zij naar het Koranische woord dat de Profeet ﷺ de doden niet kan laten horen. (Overgeleverd door al Boekhari, hadith 3980 en 3981). Andere authentieke overleveringen, waaronder die van Anas, bevatten wel uitdrukkelijk het woord horen. Geleerden hebben deze berichten daarom op verschillende manieren met elkaar verbonden.

Allah zegt: “De levenden en de doden zijn niet gelijk. Allah laat horen wie Hij wil, en jij kunt degenen die in de graven zijn niet laten horen.” (Soera Fatir 35:22). Ibn Kathier (Ibn Kathir) legt uit dat gelovigen die de leiding aannemen in deze passage met levenden worden vergeleken, terwijl degenen die de waarheid afwijzen met doden worden vergeleken. Het vers gaat in zijn context dus over het aannemen van leiding en niet uitsluitend over lichamelijk geluid.

Ibn Baaz (Ibn Baz) neemt als uitgangspunt dat algemeen en voortdurend horen na de dood niet mag worden aangenomen zonder betrouwbaar bewijs. Hij aanvaardt wat in authentieke overleveringen over specifieke situaties staat, maar beschouwt het horen van voetstappen niet als bewijs dat iedere overledene elke bezoeker hoort. Ibn al Qajjim (Ibn al-Qayyim) verdedigt in Kitab al-Ruh (Kitaab ar-Roeh) een ruimere opvatting. Hij verbindt de voorgeschreven begroeting van de graven met het idee dat de overledenen de begroeting kunnen waarnemen. Het verschil ligt daarmee vooral in de reikwijdte die aan de verschillende teksten wordt gegeven.

Herkennen overledenen hun familie wanneer die op bezoek komt?

Het horen van een geluid en het herkennen van een bepaalde bezoeker zijn niet hetzelfde. Het verlangen dat een overleden ouder weet dat zijn kind bij het graf staat, is begrijpelijk, maar dat verlangen vormt op zichzelf geen bewijs over het leven na de dood. Voor herkenning wordt een aanvullende overlevering aangehaald waarvan de beoordeling onder hadithgeleerden verschilt.

Ibn Abbas, moge Allah tevreden met hem zijn, bracht de volgende woorden over: “Niemand komt langs het graf van zijn gelovige broeder die hij in het wereldse leven kende en begroet hem, of deze herkent hem en beantwoordt zijn begroeting.” (Overgeleverd door Ibn Abd al Barr in Al-Istidhkar (al-Istidhkaar), overlevering 1858). Abd al Haqq al Isjbili (Abd al-Haqq al-Ishbili) beoordeelde de overleveringsketen als authentiek, en ook as Sjawkaani (Al-Shawkani) aanvaardde de overlevering.

Andere geleerden hebben bezwaren tegen dezelfde overleveringsketen genoemd. Ibn Baaz zei dat er twijfel over de keten bestaat. Een verwante versie via Aboe Hoeraira (Abu Huraira) werd door al Albani als zwak beoordeeld, al beslist de zwakte van die afzonderlijke route niet automatisch over de route via Ibn Abbas. De overlevering mag daarom als bewijs worden genoemd door degenen die haar aanvaarden, maar niet worden voorgesteld als een tekst waarvan de authenticiteit door iedereen op dezelfde manier wordt beoordeeld.

Een moslim hoeft op basis hiervan niet stellig te verklaren dat iedere overledene elke bezoeker altijd herkent. Evenmin hoeft hij te ontkennen dat Allah een overledene in bepaalde omstandigheden iets kan laten horen of waarnemen. De veiligste formulering is dat herkenning door een deel van de geleerden wordt bevestigd op grond van overleveringen die door anderen anders worden beoordeeld.

Betekent horen dat een overledene verzoeken kan beantwoorden?

Nee. Zelfs in de overlevering over Badr, waarin het horen uitdrukkelijk wordt bevestigd, zei de Profeet ﷺ dat de doden niet konden antwoorden. Het vaststellen van een vorm van waarneming geeft daarom geen bewijs dat een overledene voortdurend hoort, zelfstandig hulp kan verlenen of beschikt over wat alleen Allah bezit.

De islamitische begroeting van de graven is evenmin een smeekbede aan de overledenen. Je begroet hen en vraagt Allah om welzijn, vergeving en barmhartigheid voor hen. Een overleden vader of moeder kan met liefde worden herinnerd, maar de smeekbede richt je tot Allah. Daarmee blijft het onderscheid helder tussen respectvol spreken bij een graf en het richten van aanbidding of verzoeken om het verborgene tot iemand die gestorven is.

Waarom begroeten we overledenen en vragen we Allah om genade voor hen?

We begroeten de begraven moslims omdat de Profeet ﷺ dit heeft onderwezen. Daarvoor hoeven we niet eerst met zekerheid vast te stellen wat iedere overledene op dat moment waarneemt. Boeraida (Buraydah), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zijn metgezellen bij een bezoek aan de begraafplaats leerde zeggen: “Vrede zij met jullie, bewoners van deze verblijfplaatsen onder de gelovigen en moslims. Als Allah wil, zullen wij ons bij jullie voegen. Ik vraag Allah om welzijn voor ons en voor jullie.” (Overgeleverd door Moeslim, hadith 975).

Uitspraak: Assalaamoe ‘alaykoem ahlad-diyaari minal-moe’miniena wal-moeslimien. Wa innaa in shaa Allaahoe la-laahiqoen. As’aloellaaha lanaa wa lakoemoel-‘aafiyah.

De begroeting bevat een smeekbede voor de overledenen en herinnert de bezoeker aan zijn eigen sterfelijkheid. Je hoeft niet te weten of de overledene jou op dat moment herkent om deze profetische woorden uit te spreken. De handeling rust op de onderwijzing van de Profeet ﷺ, niet op een veronderstelling over wat wij zelf niet kunnen waarnemen.

Voor een overleden moslim om vergeving en genade vragen is bovendien niet afhankelijk van de afstand tot zijn graf. Je kunt thuis voor hem bidden of vanaf de verste plaats op aarde; Allah hoort je smeekbede waar je ook bent. De Profeet ﷺ noemde een rechtschapen kind dat voor zijn overleden ouder bidt onder de zaken waarvan de mens na zijn dood profijt blijft ontvangen, zonder aanwezigheid bij het graf als voorwaarde te noemen. (Overgeleverd door Moeslim, hadith 1631).

Bij het graf van iemand van wie je hield, kan het besef groeien dat ook jouw tijd begrensd is. Terwijl je Allah om genade voor de overledene vraagt, kun je nadenken over het gebed dat jij nog kunt verzorgen, het onrecht dat je kunt herstellen en de zorg die je aan de levenden kunt geven. Wat de overledene precies van jouw aanwezigheid waarneemt, behoort tot een werkelijkheid waarvan wij slechts een deel kennen. Wat jij vandaag nog kunt doen — oprecht bidden, rechten herstellen en goed handelen — ligt wel binnen je bereik.