Mag een moslim een verzekering afsluiten in Nederland en België?

Verzekeringen zijn in Nederland en België diep verweven met het dagelijks leven. Wie een auto bezit, een woning huurt, zelfstandig werkt, medische zorg nodig heeft of een hypotheek afsluit, kan met verschillende vormen van verzekering te maken krijgen. Sommige zijn wettelijk verplicht, andere worden door een bank, werkgever of opdrachtgever verlangd en weer andere kiest iemand volledig vrijwillig.

Daarom is de vraag of een moslim een verzekering mag afsluiten niet goed te beantwoorden met één algemeen “ja” of “nee”. Niet elke verzekering heeft dezelfde functie en ook de omstandigheden waarin iemand haar afsluit verschillen.

Voor moslims in Europa is daarbij vooral de benadering van de Europese Raad voor Fatwa en Onderzoek (European Council for Fatwa and Research, ECFR) relevant. De Raad erkent de bezwaren die islamitische juristen tegen gewone commerciële verzekeringen hebben, maar houdt tegelijk rekening met de werkelijkheid waarin Europese moslims leven. In zijn besluiten staat daarom niet alleen het soort verzekering centraal, maar ook wettelijke verplichting, daadwerkelijke behoefte, mogelijke ernstige schade en het bestaan van een redelijk alternatief. De Raad heeft commerciële verzekering in Europa toegestaan in gevallen van wettelijke verplichting en in vergelijkbare situaties waarin een werkelijke behoefte bestaat en ernstige moeilijkheden moeten worden voorkomen, terwijl coöperatieve verzekering de voorkeur houdt.

Mag een moslim een verzekering afsluiten?

Volgens de benadering van de ECFR heeft een coöperatieve islamitische verzekering (takaful) de voorkeur wanneer een bruikbaar alternatief werkelijk beschikbaar is. Tegelijk heeft de Raad commerciële verzekeringen toegestaan in situaties waarin de wet iemand ertoe verplicht en in situaties waarin verzekering nodig is om ernstige moeilijkheden of moeilijk te dragen risico’s af te wenden.

Dat betekent niet dat iedere commerciële verzekering zonder verdere beoordeling is toegestaan. Het betekent evenmin dat een moslim in Europa iedere verzekering die niet coöperatief is automatisch als verboden moet beschouwen.

De praktische lijn is duidelijker. Wanneer de verzekering wettelijk verplicht is, kan de moslim eraan deelnemen. Wanneer zij niet wettelijk verplicht is, maar er een reële behoefte bestaat en het ontbreken van verzekering tot ernstige moeilijkheden of een financieel risico leidt dat iemand redelijkerwijs niet kan dragen, biedt deze Europese benadering eveneens ruimte. Wanneer een passend coöperatief alternatief beschikbaar is, krijgt dat de voorkeur. En wanneer een verzekering alleen extra comfort biedt of een beperkt verlies dekt dat iemand gemakkelijk zelf kan dragen, is de reden om een commerciële verzekering af te sluiten veel zwakker. Zo blijft de regel zowel principieel als praktisch.

Waarom bestaat er discussie over commerciële verzekeringen?

De bezwaren van islamitische juristen tegen commerciële verzekeringen komen niet voort uit het idee dat bescherming tegen risico op zichzelf verkeerd is.

Het probleem ligt in de juridische structuur van bepaalde verzekeringscontracten. Bij een commerciële verzekering betaalt iemand een premie terwijl op het moment van sluiten niet vaststaat of hij ooit iets zal ontvangen, wanneer dat zal gebeuren en hoeveel dat zal zijn. Hedendaagse fiqh-raden hebben daarin grote contractuele onzekerheid (gharar) gezien. Bij bepaalde producten kunnen daarnaast elementen voorkomen die juristen verbinden met kansspel of met rente en woeker (riba), bijvoorbeeld via beleggingen of gegarandeerde rendementen. Ook de ECFR vertrekt in zijn behandeling van verzekeringen vanuit deze bezwaren tegen de gewone commerciële vorm.

Tegelijk is het moderne verzekeringsstelsel bedoeld om risico’s over grotere groepen te spreiden en mensen te beschermen tegen verliezen die één gezin of ondernemer soms nauwelijks alleen kan dragen. Juist door die spanning zijn hedendaagse juristen tot verschillende juridische beoordelingen gekomen.

De islam kent bovendien een duidelijk beginsel van onderlinge hulp en verantwoordelijkheid. Allah (God) zegt: “O jullie die geloven, schendt niet de gewijde tekenen van Allah, noch de heilige maand, noch de offerdieren, noch de dieren met offerkransen, en evenmin degenen die op weg zijn naar het Gewijde Huis en de gunst en tevredenheid van hun Heer zoeken. Wanneer jullie uit de gewijde staat zijn getreden, mogen jullie jagen. Laat de haat tegen een volk dat jullie van de Gewijde Moskee heeft tegengehouden jullie er niet toe brengen grenzen te overschrijden. Help elkaar in goedheid en godsvrees, en help elkaar niet in zonde en overtreding. En wees je bewust van Allah. Allah is streng in de bestraffing.” (Soera al Maida 5:2).

Profeet Mohammed ﷺ (vrede en zegeningen zij met hem) zei: “De gelovige is voor de gelovige als een gebouw waarvan de delen elkaar versterken.” Daarna strengelde de Profeet ﷺ zijn vingers ineen. (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Dit beginsel maakt een commercieel contract niet automatisch toegestaan, maar helpt wel begrijpen waarom coöperatieve vormen van risicodeling in het islamitisch recht een andere plaats hebben dan een zuiver commerciële overeenkomst. Het is daarom niet nodig om in ieder afzonderlijk geval opnieuw de hele internationale discussie over verzekeringen te voeren. Voor dit artikel staat de praktische Europese toepassing centraal.

Niet elke verzekering is hetzelfde

Een belangrijk onderscheid is dat niet alles wat in het dagelijks taalgebruik “verzekering” heet juridisch dezelfde structuur heeft.

Er zijn sociale of wettelijke verzekeringsstelsels waarbij de overheid de toegang tot zorg, arbeidsongeschiktheid, pensioen of andere sociale bescherming organiseert. Zulke stelsels functioneren anders dan een individu dat vrijwillig een commercieel product koopt.

Daarnaast bestaan commerciële verzekeringen waarbij een onderneming tegen betaling van een premie bepaalde risico’s overneemt.

Een derde vorm is de coöperatieve verzekering. Deelnemers dragen gezamenlijk bij aan een fonds waarmee verliezen binnen de groep worden opgevangen. De coöperatieve vorm is door de ECFR uitdrukkelijk als aanvaardbare basis voor verzekering genoemd. Ook bij levensbescherming heeft de Raad aangegeven dat een regeling op coöperatieve of gezamenlijke aansprakelijkheidsbasis in beginsel mogelijk is.

Die verschillen zijn belangrijk. Een wettelijke zorgverzekering, een omniumverzekering voor een auto, een spaarverzekering en een collectieve verzekering via het werk moeten daarom niet automatisch onder één oordeel worden geplaatst.

Wat als de verzekering wettelijk verplicht is?

Hier is de praktische regel het eenvoudigst. De Europese Raad voor Fatwa en Onderzoek (ECFR) noemt wettelijke verplichting uitdrukkelijk als een van de situaties waarin commerciële verzekering voor moslims in Europa kan worden toegestaan. Dat is direct relevant voor Nederland en België.

Wie onder de Nederlandse verzekeringsplicht valt, moet een basiszorgverzekering hebben. De aanvullende zorgverzekering is daarentegen niet wettelijk verplicht. Ook voor motorvoertuigen die onder de verzekeringsplicht vallen, is in Nederland een WA-verzekering verplicht.

In België bestaat een verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen. Wie binnen het Belgische stelsel verzekerd is, verkrijgt de dekking via aansluiting bij een ziekenfonds of de openbare Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering. Voor motorvoertuigen die aan het verkeer deelnemen en onder de verzekeringsplicht vallen, is minstens de verzekering voor burgerlijke aansprakelijkheid verplicht.

Een moslim hoeft zulke wettelijke verplichtingen dus niet te behandelen alsof hij uit vrije keuze een overbodig commercieel product koopt.

Zorgverzekering in Nederland en België

De gezondheidszorg laat goed zien waarom de Europese context belangrijk is. De ECFR heeft gezondheidsverzekering afzonderlijk behandeld. De Raad geeft de voorkeur aan een coöperatieve vorm wanneer die beschikbaar is. Wanneer zo’n mogelijkheid ontbreekt, heeft hij commerciële gezondheidsverzekering wegens de noodzaak van medische bescherming niet verboden.

In Nederland is de basiszorgverzekering voor mensen die onder het Nederlandse stelsel vallen wettelijk verplicht. Een aanvullende verzekering voor bijvoorbeeld extra tandzorg of fysiotherapie is dat niet. Dat verschil is ook religieus relevant. Over de verplichte basisverzekering hoeft iemand niet telkens opnieuw te twijfelen. Bij een aanvullende verzekering kijkt hij naar de werkelijke behoefte.

Iemand die bijvoorbeeld structureel noodzakelijke zorg verwacht waarvan de kosten zonder aanvullende dekking zwaar op zijn gezin zouden drukken, bevindt zich in een andere situatie dan iemand die voor een klein mogelijk voordeel een uitgebreid pakket neemt dat hij nauwelijks nodig heeft.

Ook in België moet onderscheid worden gemaakt tussen de verplichte gezondheidszorg binnen het wettelijke stelsel en aanvullende particuliere producten, zoals bepaalde hospitalisatieverzekeringen. De verplichte dekking loopt via het wettelijke stelsel; aanvullende verzekeringen worden afzonderlijk aangeboden.

Autoverzekering: verplicht is niet hetzelfde als omnium

Bij autoverzekering is hetzelfde onderscheid noodzakelijk. De wettelijke aansprakelijkheidsverzekering is in zowel Nederland als België verplicht voor voertuigen die onder de respectieve verzekeringsplicht vallen. Daarmee is de basisvraag voor deze verzekering duidelijk.

Een omniumverzekering, cascoverzekering, bestuurdersverzekering of andere aanvullende dekking is een andere kwestie. In België maakt de federale overheid bijvoorbeeld uitdrukkelijk onderscheid tussen de verplichte BA-autoverzekering en niet-verplichte aanvullende verzekeringen. Maar “niet wettelijk verplicht” betekent nog niet automatisch “zonder geldige behoefte”.

Stel dat iemand voor zijn werk dagelijks afhankelijk is van een relatief nieuwe auto en dat totaal verlies ervan financieel nauwelijks door hem kan worden opgevangen. Een passende dekking kan dan een veel zwaardere behoefte dienen dan bij iemand die een goedkope tweede auto verzekert waarvan hij het verlies zonder grote gevolgen zelf kan dragen.

De praktische benadering van de ECFR laat juist ruimte wanneer mogelijke schade moeilijk zelf te dragen is. De vraag is dus niet alleen: “Is omnium verplicht?” maar ook: “Welk risico bescherm ik hiertegen, en wat gebeurt er met mij of mijn gezin als dat risico werkelijkheid wordt?”

Woning, brand en aansprakelijkheid

Ook rond wonen kunnen verschillende verzekeringen door elkaar lopen. In Vlaanderen zijn bij woninghuurcontracten die onder het Vlaams Woninghuurdecreet sinds 1 januari 2019 vallen zowel huurder als verhuurder verplicht hun aansprakelijkheid voor brand en waterschade te verzekeren.

In andere situaties kan een verzekering niet rechtstreeks door de wet worden voorgeschreven, maar wel contractueel door een verhuurder, financier of andere partij worden verlangd. Dat is juridisch iets anders dan een algemene wettelijke verplichting, maar het kan in de praktijk wel bepalen of iemand een bepaalde overeenkomst kan aangaan.

Daarnaast bestaan vrijwillige verzekeringen voor inboedel, diefstal, waterschade en particuliere of familiale aansprakelijkheid. Hier komt de behoefte opnieuw centraal te staan. Een aansprakelijkheidsrisico waarbij iemand door één ernstig ongeval met een schadeclaim wordt geconfronteerd die hij onmogelijk uit eigen vermogen kan betalen, is niet vergelijkbaar met een verzekering van een klein voorwerp waarvan vervanging nauwelijks problemen oplevert.

De ECFR heeft ook aansprakelijkheidsverzekering behandeld in een situatie waarin de mogelijke schadevergoedingen voor de betrokken instelling moeilijk zelf te dragen waren. Dat ondersteunt het bredere criterium dat de omvang van het risico en de gevolgen van onverzekerd blijven werkelijk meetellen. Dat is een bruikbaarder criterium dan alleen de tegenstelling tussen “verplicht” en “vrijwillig”.

Verzekeringen voor zelfstandigen en ondernemers

Voor zelfstandigen en kleine ondernemers kan verzekering rechtstreeks verbonden zijn met de mogelijkheid om hun beroep uit te oefenen.

In Nederland is een beroepsaansprakelijkheidsverzekering voor bepaalde beroepen wettelijk of beroepsmatig verplicht. Daarnaast kan ook een opdrachtgever of beroepsorganisatie verlangen dat een ondernemer voldoende aansprakelijkheidsdekking heeft.

Ook in België bestaan verplichte aansprakelijkheidsverzekeringen voor verschillende beroepsactiviteiten. Werkgevers in de privésector moeten hun werknemers bovendien vanaf de eerste werkdag tegen arbeidsongevallen verzekeren.

De Europese Raad voor Fatwa en Onderzoek (ECFR) houdt bij zijn Europese benadering rekening met situaties waarin commerciële verzekering nodig is om moeilijk te dragen risico’s of ernstige problemen te voorkomen. Voor een zelfstandige hoeft daarom niet alleen de vraag te zijn of de overheid de polis letterlijk verplicht stelt. Ook relevant is of hij zonder de verzekering zijn beroep redelijkerwijs kan uitoefenen en of een mogelijke schade zijn onderneming of gezinsinkomen ernstig kan bedreigen.

Dat betekent niet dat iedere denkbare bedrijfsverzekering noodzakelijk wordt. Een ondernemer blijft onderscheid maken tussen bescherming tegen een ernstig bedrijfsrisico en een extra product dat slechts een klein ongemak afdekt.

Verzekeringen bij een hypotheek en levensverzekering

Bij een hypotheek kunnen verzekeringen worden aangeboden of verlangd die op zichzelf losstaan van de vraag hoe de woning wordt gefinancierd.

Een verzekering van het gebouw kan bijvoorbeeld bedoeld zijn om een groot materieel risico te dekken. Daarnaast bestaan overlijdensverzekeringen waarmee een resterende schuld of een deel daarvan bij overlijden kan worden opgevangen.

Het oordeel over zo’n verzekering moet niet worden vermengd met het afzonderlijke islamitische vraagstuk van een hypotheek met rente. Een verzekering maakt een financiering met rente niet automatisch toegestaan, en een bezwaar tegen de financiering bepaalt niet zonder verdere beoordeling het oordeel over iedere verzekering die ermee samenhangt.

Ook “levensverzekering” is geen enkelvoudig product. Een verzekering die uitsluitend een financieel risico bij overlijden afdekt, is iets anders dan een contract waarin verzekering, sparen en beleggen in één product worden samengevoegd.

De ECFR heeft levensverzekering op een coöperatieve of gezamenlijke aansprakelijkheidsbasis in beginsel aanvaard.

Bij een commerciële levensverzekering blijft echter de algemene Europese regel gelden: het feit dat het doel begrijpelijk is, maakt niet automatisch iedere commerciële polis toegestaan. Er moet worden gekeken naar wettelijke verplichting of een werkelijke, zwaarwegende behoefte, het ontbreken van een praktisch beter alternatief en de structuur van het product.

Bij spaar- en beleggingsverzekeringen moet bovendien afzonderlijk worden bekeken wat er met het ingelegde geld gebeurt. Sommige verzekeringsproducten werken met een gegarandeerd rendement, terwijl andere gekoppeld zijn aan beleggingen. Daardoor kunnen naast de verzekeringsvraag ook afzonderlijke vragen over rente en toegestane beleggingen ontstaan.

Daarom is het onverstandig om alle producten met het woord levensverzekering in één categorie te plaatsen.

Reisverzekering en andere aanvullende dekkingen

Een reisverzekering is meestal geen kwestie van een algemene wettelijke verplichting. Dat betekent dat behoefte hier nog duidelijker moet worden beoordeeld.

Een verzekering tegen grote medische kosten of noodzakelijke repatriëring tijdens een verblijf in een land waar zulke kosten zeer hoog kunnen worden, kan een wezenlijk financieel risico afdekken. Een dekking voor het verlies van een klein voorwerp dat iemand zonder grote moeite zelf kan vervangen, heeft een andere betekenis.

De Belgische overheid adviseert reizigers bijvoorbeeld na te gaan welke medische dekking zij via hun ziekenfonds hebben en wijst erop dat aanvullende dekking voor zorg in het buitenland kan bestaan. Dat laat ook praktisch zien dat niet iedere reis dezelfde bescherming vereist.

Hetzelfde geldt voor annuleringsverzekering, rechtsbijstand, toestelverzekering, fietsverzekering en allerlei andere producten die consumenten worden aangeboden. Er is geen reden om voor elk klein product een nieuwe religieuze regel te creëren. Dezelfde vragen keren steeds terug: hoe groot is het risico, kan ik het zelf dragen, is de bescherming werkelijk nodig en bestaat er een geschikt alternatief?

Verzekering via de werkgever of als onderdeel van een andere dienst

Soms kiest iemand een verzekering helemaal niet zelfstandig. Een werkgever kan werknemers automatisch opnemen in een collectieve ongevallen-, hospitalisatie- of overlijdensverzekering. Een bankrekening of betaalkaart kan standaard een bepaalde dekking bevatten. Een huur-, aankoop- of dienstencontract kan eveneens een vorm van verzekering in het totaalpakket opnemen.

Dat is niet in alle gevallen hetzelfde als iemand die bewust naar een verzekeraar gaat en afzonderlijk een vrijwillige commerciële polis koopt. Wanneer de dekking automatisch onderdeel is van een arbeidsovereenkomst of andere hoofdprestatie en de werknemer of consument haar niet afzonderlijk kan verwijderen, moet dat worden meegewogen.

Wanneer iemand daarentegen voor een extra premie vrijwillig aanvullende dekkingen kiest, ontstaat opnieuw de gewone vraag naar behoefte en aard van het contract. Het is daarom beter om niet ieder voordeel dat ergens het woord “verzekering” draagt automatisch op één lijn te zetten.

Wat als er geen islamitische verzekering beschikbaar is?

De ECFR heeft bij zijn beoordeling nadrukkelijk rekening gehouden met de situatie van moslims in Europa, waar commerciële verzekering wijdverspreid is en een bruikbaar coöperatief alternatief niet altijd beschikbaar is. Dat is belangrijk voor de praktische toepassing.

Een moslim hoeft niet op zoek naar een theoretisch alternatief dat in zijn land feitelijk niet beschikbaar is of hem niet de noodzakelijke bescherming kan bieden. Wanneer er wél een betrouwbaar, praktisch en vergelijkbaar coöperatief alternatief beschikbaar is, krijgt dat de voorkeur. Maar de afwezigheid van zo’n alternatief betekent evenmin dat vervolgens iedere commerciële verzekering automatisch nodig wordt. De vraag naar behoefte blijft bestaan.

Wat is een werkelijke behoefte?

Een behoefte is meer dan: “Dit geeft mij een prettiger gevoel.”

Denk bijvoorbeeld aan situaties waarin:

• de wet verzekering verplicht;
• iemand zonder verzekering zijn beroep of noodzakelijke economische activiteit niet redelijk kan voortzetten;
• één ongeval of schadegeval tot een financiële last kan leiden die hij normaal gesproken niet kan dragen;
• noodzakelijke medische zorg of bescherming van het gezin ernstig in gevaar kan komen;
• het ontbreken van dekking een reëel risico vormt voor woning, inkomen of bestaanszekerheid.

Daartegenover staan risico’s waarvan het verlies beperkt is en zonder ernstige gevolgen uit eigen middelen kan worden opgevangen. De grens wordt dus niet bepaald door de vraag of iets “handig” is, maar door de verhouding tussen het risico, de mogelijke schade en de persoonlijke omstandigheden.

Mag je geld van een verzekeraar ontvangen?

Wie een verzekering heeft afgesloten in een situatie waarin die verzekering volgens de gevolgde religieuze beoordeling toegestaan is, hoeft vervolgens niet te denken dat hij bij schade principieel niets uit de polis mag ontvangen. Hij mag aanspraak maken op de vergoeding waarop hij volgens het toegestane contract recht heeft.

Daarbij blijft eerlijkheid vanzelfsprekend verplicht. Een moslim mag schade niet groter voorstellen dan zij werkelijk is, geen fictieve goederen opgeven, geen valse facturen gebruiken en geen vergoeding vragen voor schade die niet heeft plaatsgevonden.

Nog duidelijker is de situatie waarin de verzekering niet van jou is. Wanneer iemand jouw auto beschadigt en zijn aansprakelijkheidsverzekeraar jouw schade vergoedt, ben jij niet degene die die verzekering heeft afgesloten. Je ontvangt vergoeding voor schade waarvoor een ander aansprakelijk is. In België is juist het doel van de verplichte BA-autoverzekering dat slachtoffers van verkeersongevallen door de verzekeraar van de aansprakelijke partij worden vergoed.

Hetzelfde beginsel geldt wanneer een aansprakelijkheidsverzekeraar van een onderneming, verhuurder of andere partij jouw rechtmatige schade vergoedt. Er is geen reden om een rechtmatige schadevergoeding af te wijzen alleen omdat de aansprakelijke partij haar verplichting via een verzekeraar uitvoert.

Wat als je al jaren een verzekering hebt?

Veel lezers zullen niet pas vóór het afsluiten van een verzekering naar dit onderwerp zoeken. Zij hebben misschien al jarenlang een hospitalisatieverzekering, omniumverzekering, woningverzekering of levensverzekering. Dan is het niet verstandig om na het lezen van één algemeen artikel onmiddellijk alle contracten op te zeggen. Kijk eerst welk soort verzekering je hebt.

Is zij wettelijk verplicht, dan blijft de reden voor deelname bestaan. Bestaat er nog steeds een duidelijke en zwaarwegende behoefte die binnen de Europese fiqhbenadering wordt erkend, dan hoeft het enkele feit dat de verzekering commercieel is niet te betekenen dat zij onmiddellijk beëindigd moet worden.

Is het een volledig vrijwillige verzekering waarvoor nauwelijks nog een werkelijke behoefte bestaat, dan kan het logisch zijn haar bij een volgend geschikt moment opnieuw te beoordelen. En als onmiddellijke beëindiging juist een grote financiële boete, verlies van noodzakelijke bescherming of ander ernstig nadeel veroorzaakt, moet ook dat gevolg worden meegewogen.

Bij een complex product waarin verzekering, sparen en beleggen samenkomen, is het verstandig de voorwaarden afzonderlijk te beoordelen. Daar kunnen namelijk vragen spelen die niet met het algemene verzekeringsvraagstuk alleen worden opgelost.

De praktische Europese benadering leidt dus niet tot: “Annuleer alles wat je hebt.” Evenmin betekent zij dat iedere bestaande polis automatisch kan blijven lopen. Zij leidt tot het onderzoeken van het contract, de behoefte, het risico en de beschikbare alternatieven.

Een eenvoudige beslisroute voor de praktijk

Wie in Nederland, België of Vlaanderen voor een verzekeringskeuze staat, kan de situatie langs een aantal eenvoudige vragen beoordelen. Is deze verzekering wettelijk verplicht? Dan is de zaak in beginsel duidelijk. Is zij niet wettelijk verplicht, maar werkelijk nodig om een beroep uit te oefenen, een woning te behouden, noodzakelijke medische risico’s te dragen of een ernstige financiële schade af te dekken die je niet zelf kunt dragen? Dan kan er een erkende behoefte bestaan.

Bestaat er een werkelijk bruikbaar coöperatief alternatief? Dan verdient dat de voorkeur. Is de verzekering slechts bedoeld voor een klein verlies of extra gemak dat je gemakkelijk zelf kunt dragen? Dan is de reden om een commerciële verzekering af te sluiten veel zwakker.

Bevat het product naast verzekering ook sparen, beleggen of gegarandeerd rendement? Dan moet dat financiële onderdeel afzonderlijk worden bekeken. En is de dekking automatisch onderdeel van je baan, rekening of een ander contract? Behandel dat niet zonder meer alsof je zelf een zelfstandige commerciële polis hebt gekocht.

Met deze benadering hoeft iemand niet voor ieder nieuw verzekeringsproduct opnieuw vanaf nul te beginnen.

Verschil van inzicht hoeft geen bron van angst te worden

Verzekering behoort tot de moderne financiële onderwerpen waarover gekwalificeerde islamitische juristen verschillend hebben geoordeeld. Dat verschil betekent niet dat religieuze regels onbelangrijk zijn. Het laat zien dat nieuwe maatschappelijke contracten soms juridische inspanning (ijtihad) vragen om algemene islamitische beginselen op nieuwe omstandigheden toe te passen.

De Profeet ﷺ zei: “Wanneer een rechter een oordeel velt, zich inspant om het juiste te bereiken en daarin slaagt, krijgt hij twee beloningen. En wanneer hij een oordeel velt, zich inspant maar zich vergist, krijgt hij één beloning.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Deze hadith betekent niet dat iedere moslim zelf willekeurig tussen meningen kan kiezen of steeds naar de gemakkelijkste uitspraak mag zoeken. Zij gaat over gekwalificeerde mensen van kennis die zich serieus inspannen om tot een juist oordeel te komen.

Voor de gewone moslim ligt de verantwoordelijkheid anders. Hij hoeft niet zelf alle juridische bewijzen en economische theorieën tegen elkaar af te wegen alsof hij een geleerde is. Hij mag zich wenden tot betrouwbare geleerden en erkende instellingen die de islamitische bronnen kennen en tegelijk begrijpen in welke werkelijkheid hij leeft.

Voor moslims in Europa biedt de Europese benadering daarom een samenhangende praktische route: geef een coöperatief alternatief de voorkeur wanneer dat werkelijk beschikbaar is, respecteer wettelijke verplichtingen, erken werkelijke behoeften en ernstig moeilijk te dragen risico’s, en maak van vrijwillige verzekeringen geen onbeperkte uitzondering.

Wie oprecht een betrouwbaar religieus-juridisch oordeel volgt, hoeft daarna niet voortdurend bang te blijven omdat elders een andere gekwalificeerde geleerde tot een strenger of ruimer oordeel is gekomen. Religieuze zorgvuldigheid betekent dat iemand bewust naar het juiste zoekt en betrouwbare kennis volgt. Zij betekent niet dat hij na iedere keuze opnieuw in twijfel moet leven.

Zo wordt het verzekeringsvraagstuk niet gereduceerd tot “alles mag” of “alles is verboden”. De vraag wordt concreter: wat is deze verzekering, waarom heb ik haar nodig, welk risico dekt zij, bestaat er een redelijk alternatief en welke verantwoordelijkheid legt mijn situatie werkelijk op mij?

Juist die benadering helpt een moslim in Nederland, België en Vlaanderen om zorgvuldig met islamitische grenzen om te gaan zonder van het moderne dagelijkse leven een voortdurende bron van religieuze onzekerheid te maken.