Is de islam fatalistisch? Voorbeschikking, verantwoordelijkheid en handelen

Veel mensen in Nederland, België en Vlaanderen horen woorden als “insha Allah”, “het is voorbeschikt” of “dit is qadar” en denken dan dat de islam de mens passief maakt. Alsof een moslim niet hoeft te plannen, niet hoeft te werken, geen verantwoordelijkheid draagt en alles kan verklaren met: “Het was nu eenmaal zo bepaald.” Daardoor ontstaat de misvatting dat de islam fatalistisch is.

Die voorstelling klopt niet. De islam leert dat Allah alles weet, alles schept en dat niets buiten Zijn macht valt. Tegelijk leert de islam dat de mens kiest, handelt, verantwoordelijkheid draagt, wordt aangesproken, fouten moet erkennen, berouw moet tonen en oorzaken serieus moet nemen. Geloof in voorbeschikking (qadar) betekent dus niet dat de mens stil gaat zitten. Het betekent dat hij handelt binnen de wereld die Allah heeft geschapen, terwijl zijn hart weet dat de uiteindelijke uitkomst bij Allah ligt.

Daarom is dit onderwerp belangrijk. Het raakt niet alleen een westerse misvatting over moslims, maar ook een fout die sommige moslims zelf kunnen maken. Wanneer iemand qadar gebruikt als excuus voor luiheid, zonde, slechte planning of onrecht, heeft hij de islamitische leer over voorbeschikking niet goed begrepen. De islam leert geen passieve overgave aan omstandigheden, maar actieve gehoorzaamheid aan Allah.

Wie over qadar spreekt, moet eerst weten wat de islam zelf leert

Niet iedereen die een vraag over qadar stelt, is vijandig. Sommige mensen zoeken werkelijk naar een antwoord, omdat zij worstelen met de verhouding tussen Allahs kennis, menselijke keuze en verantwoordelijkheid. Zulke vragen verdienen rust, uitleg en respect. Een oprechte vraag kan een deur naar begrip zijn, vooral wanneer iemand bereid is verder te lezen dan losse citaten, culturele gewoonten of snelle meningen.

Er bestaat echter ook een andere houding. Sommige mensen nemen een losse indruk, verkeerd gebruik van “insha Allah”, een halve zin of een zwakke praktijk van moslims en maken daarvan een brede beschuldiging tegen de islam. Zij spreken dan over een religie zonder eerst de Koran (Quran), de profetische leiding (soenna) en de uitleg van betrouwbare geleerden serieus te bestuderen. Dat is geen zorgvuldige zoektocht naar waarheid, maar een oordeel voordat men het onderwerp recht heeft gedaan.

De eerste openbaring aan de Profeet ﷺ begon niet met rumoer, polemiek of trots, maar met lezen in de naam van de Heer. Allah (God) zegt: “Lees in de naam van jouw Heer Die heeft geschapen. Hij heeft de mens geschapen uit een klonter. Lees, en jouw Heer is de Meest Edele. Die onderwees met de pen. Hij onderwees de mens wat hij niet wist.” Soera al Alaq 96:1-5.

Dit bevat een diepe les. Kennis in de islam is geen losse informatie en geen hoogmoedig debat, maar een zoektocht naar waarheid onder leiding van Allah. Wie de islam wil beoordelen, moet daarom niet beginnen met slogans, vijandige samenvattingen of oppervlakkige indrukken, maar met eerlijk lezen. Veel westerse denkers, reizigers en schrijvers die de islam serieuzer bestudeerden, ontdekten dat hun eerdere beeld te eenvoudig of onrechtvaardig was, ook wanneer zij zelf geen moslim werden.

Een beperkte moderne vergelijking kan dit verduidelijken. Wanneer een fabrikant bij een apparaat een handleiding levert met waarschuwingen, foutcodes en oplossingen, betekent dit niet dat de fabrikant iedere fout veroorzaakt. Het betekent dat de gebruiker leiding nodig heeft om het apparaat goed te gebruiken en fouten te herstellen. De vergelijking is beperkt, want Allah is verheven boven menselijke voorbeelden, maar het punt is duidelijk: kennis van mogelijke fouten is niet hetzelfde als dwang tot die fouten. In de islam is openbaring veel hoger dan een menselijke handleiding. Zij is leiding van Allah voor een mens die kan kiezen, vergeten, dwalen en terugkeren.

Waarom denken sommige mensen dat de islam fatalistisch is?

De gedachte dat de islam fatalistisch is, komt uit verschillende bronnen. Sommige mensen horen moslims vaak “insha Allah” zeggen en begrijpen dat alsof afspraken, planning of verantwoordelijkheid minder serieus hoeven te worden genomen. Anderen horen moslims bij tegenslag zeggen dat iets “qadar” is en denken dat dit betekent dat men niets meer hoeft te doen. Weer anderen kijken naar zwakke politieke, economische of sociale omstandigheden in sommige moslimlanden en concluderen te snel dat dit door de islam zelf komt.

Deze conclusie is oppervlakkig. Men verwart religieuze taal dan met verkeerd menselijk gebruik ervan. Een moslim die “insha Allah” zegt maar zijn belofte niet nakomt, gebruikt een islamitische uitdrukking verkeerd. Een moslim die geen werk zoekt en daarna zegt dat armoede zijn qadar is, begrijpt qadar verkeerd. Een samenleving die slecht bestuur, corruptie of luiheid religieus probeert goed te praten, volgt niet de islamitische leer over verantwoordelijkheid.

Het probleem ligt dus niet in het geloof in voorbeschikking, maar in een verkeerd begrip ervan. De Koran spreekt voortdurend over geloof én daden, vertrouwen op Allah én inspanning, berouw én verantwoordelijkheid. De mens wordt niet aangesproken als een steen die rolt zonder keuze, maar als een dienaar die hoort, denkt, kiest en rekenschap zal afleggen.

Allah (God) zegt: “En zeg: werk, want Allah zal jullie werk zien, en ook Zijn Boodschapper en de gelovigen. En jullie zullen worden teruggebracht naar de Kenner van het onzichtbare en het zichtbare, en Hij zal jullie berichten over wat jullie deden.” Soera at Tawba 9:105.

Dit vers laat zien dat de islam de mens oproept tot handelen. Allah weet alles, maar Zijn kennis wordt niet gebruikt om werken af te schaffen. Integendeel: de mens wordt juist aangespoord om te handelen, omdat zijn daden bij Allah bekend zijn en later beoordeeld zullen worden.

Wat betekent voorbeschikking (qadar) in de islam?

Voorbeschikking (qadar) betekent in de islam dat Allah volledige kennis heeft van alles, dat niets Hem ontgaat, dat Zijn wil en macht alles omvatten en dat de schepping niet buiten Zijn beheer staat. Allah wordt niet verrast door gebeurtenissen. Hij is niet machteloos tegenover de wereld. Alles gebeurt binnen Zijn kennis, wijsheid en macht.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, Wij hebben alles geschapen volgens een maat.” Soera al Qamar 54:49.

Dit vers leert dat de schepping niet willekeurig is. Er is maat, orde en kennis. Het bestaan is geen chaos waarin Allah pas later reageert. Geloof in qadar beschermt de moslim tegen de gedachte dat de wereld buiten Allahs macht zou vallen.

Islamitische geleerden leggen uit dat geloof in qadar onder meer betekent dat Allah alles weet, dat Hij alles heeft vastgelegd, dat niets buiten Zijn wil gebeurt en dat Hij de Schepper is van alles. Maar dit wordt nooit gebruikt om de mens van verantwoordelijkheid te ontdoen. De mens leeft onder Allahs kennis en macht, maar hij is geen wezen zonder keuze.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, Wij hebben hem de weg gewezen, of hij nu dankbaar is of ondankbaar.” Soera al Insan 76:3.

Dit vers laat zien dat de mens leiding ontvangt en vervolgens verantwoordelijk is voor zijn houding. Hij wordt niet behandeld als iemand zonder keuze. Hij wordt geleid, gewaarschuwd en aangesproken.

Daarom mag qadar niet worden begrepen als excuus om niets te doen. Het is een geloof dat de mens nederig maakt tegenover Allah, maar niet passief tegenover zijn plichten.

Wat is het verschil tussen qadar en fatalisme?

Fatalisme betekent in het gewone gebruik dat iemand denkt: alles staat toch vast, dus mijn keuzes en inspanning doen er niet toe. De mens wordt dan passief. Hij wacht af, geeft op of schuift verantwoordelijkheid van zich af. Zo’n houding is niet wat de islam leert.

Qadar betekent iets anders. Een moslim gelooft dat Allah alles weet en dat de uitkomst in Zijn hand ligt. Maar juist daarom handelt hij met verantwoordelijkheid. Hij weet dat ook zijn inspanning, keuzes, fouten, gebed, berouw en planning binnen qadar vallen. De middelen die hij gebruikt, behoren eveneens tot de schepping van Allah.

Wie zegt: “Als Allah wil dat ik slaag, dan slaag ik zonder te studeren,” begrijpt qadar niet. Studeren is zelf een oorzaak die Allah in de wereld heeft geplaatst. Wie zegt: “Als Allah wil dat ik genees, hoef ik geen behandeling te zoeken,” begrijpt qadar evenmin. Behandeling, rust, medicijnen en advies zijn ook middelen die Allah mogelijk heeft gemaakt.

De islamitische visie is dus niet: werk niet, want alles is bepaald. Zij is: werk, kies het goede, neem oorzaken serieus, vraag Allah om hulp en weet daarna dat de uitkomst bij Allah ligt.

Hierdoor ontstaat evenwicht. De moslim wordt niet hoogmoedig wanneer hij slaagt, omdat hij weet dat succes uiteindelijk van Allah komt. En hij wordt niet door verdriet vernietigd wanneer iets mislukt, omdat hij weet dat hij niet alles beheerst. Qadar maakt hem nederig en standvastig, niet lui.

Als Allah alles weet, waarom blijft de mens verantwoordelijk?

Een van de belangrijkste vragen bij dit onderwerp is: als Allah alles al weet, waarom wordt de mens dan nog beoordeeld? Het antwoord begint met een belangrijk onderscheid: Allahs kennis is niet hetzelfde als dwang. Dat Allah weet wat een mens zal kiezen, betekent niet dat de mens wordt gedwongen die keuze te maken.

Allahs kennis is volmaakt en omvat verleden, heden en toekomst. Maar de mens ervaart zijn leven als een werkelijkheid waarin hij keuzes maakt. Hij kent het verschil tussen vrijwillig bidden en gedwongen worden, tussen eerlijk handelen en bewust bedriegen, tussen iemand helpen en iemand kwaad doen. De mens ervaart verantwoordelijkheid, omdat hij in zijn eigen handelen verschil ziet tussen keuze en dwang.

De Koran spreekt mensen daarom steeds aan als verantwoordelijke wezens. Zij worden opgeroepen tot geloof, rechtvaardigheid, berouw, geduld, gebed, eerlijkheid en het vermijden van zonde. Als de mens geen enkele verantwoordelijkheid droeg, zouden bevelen, verboden, beloning en bestraffing geen betekenis hebben.

Allah (God) zegt: “Wie dan het gewicht van een stofdeeltje aan goed doet, zal het zien. En wie het gewicht van een stofdeeltje aan kwaad doet, zal het zien.” Soera az Zalzala 99:7-8.

Deze verzen maken de morele ernst van het menselijk handelen duidelijk. Daden hebben gewicht. Zelfs kleine daden verdwijnen niet. De mens wordt dus niet aangesproken als iemand zonder keuze, maar als iemand wiens handelen betekenis heeft.

Daarom is het verkeerd om te zeggen: “Allah wist het al, dus ik ben niet verantwoordelijk.” Allahs kennis heft de verantwoordelijkheid van de mens niet op. De mens wordt beoordeeld op wat hij werkelijk kiest, bedoelt en doet.

Waarom vraagt de islam om keuze, inspanning en verantwoordelijkheid?

De Koran verbindt geloof voortdurend met daden. Dat alleen al laat zien dat de islam geen passieve religie is. De mens moet geloven, bidden, geven, de waarheid spreken, rechtvaardig handelen, onrecht vermijden en verantwoordelijkheid dragen. Dit alles veronderstelt dat zijn keuzes en daden werkelijk betekenis hebben.

Allah (God) zegt: “En dat de mens niets zal hebben behalve dat waarvoor hij zich heeft ingespannen. En dat zijn inspanning gezien zal worden. Daarna zal hij daarvoor de volledige beloning ontvangen.” Soera an Nadjm 53:39-41.

Deze verzen spreken duidelijk over inspanning. De mens wordt niet beloond voor het afschuiven van verantwoordelijkheid, maar voor wat hij nastreeft en doet. Dit betekent niet dat de mens onafhankelijk is van Allah. Het betekent dat Allah hem heeft geschapen met verantwoordelijkheid binnen een wereld van keuzes, oorzaken en gevolgen.

Ook berouw heeft alleen betekenis wanneer de mens verantwoordelijkheid draagt. Wie een zonde begaat en daarna zegt: “Allah had het toch bepaald,” probeert zijn schuld te verbergen achter een verkeerd begrip van qadar. De juiste houding is dat hij zijn fout erkent, Allah om vergeving vraagt, berouw toont en probeert te veranderen.

De islam spreekt de mens daarom rechtstreeks aan. Hij wordt niet alleen gevraagd wat hem is overkomen, maar ook wat hij met zijn mogelijkheden, kennis, intentie en keuzes heeft gedaan. Qadar heft de rekening niet op. Het plaatst de rekening juist binnen het geloof dat Allah volmaakt rechtvaardig is en niets van de mens verloren laat gaan.

Vertrouwen op Allah is geen passieve luiheid

Een van de belangrijkste begrippen binnen dit onderwerp is vertrouwen op Allah (tawakkul). Dit betekent dat het hart op Allah vertrouwt, terwijl de mens doet wat hij behoort te doen. Tawakkul is dus geen passieve luiheid. Het is actieve gehoorzaamheid waarbij de mens de juiste middelen gebruikt en de uitkomst aan Allah overlaat.

Het tegenovergestelde is dat iemand niets doet en zijn luiheid religieus probeert te maken. Dat is geen tawakkul, maar een valse vorm van afhankelijkheid. Een mens kan niet weigeren te werken, te leren, te plannen of zich te beschermen en daarna zeggen dat hij “op Allah vertrouwt”. Werkelijk vertrouwen op Allah gaat samen met handelen.

In een bekende overlevering kwam een man met een kameel en vroeg of hij haar moest vastbinden en op Allah moest vertrouwen, of haar moest loslaten en op Allah moest vertrouwen. De Profeet ﷺ zei: “Bind haar vast en vertrouw op Allah.” Overgeleverd door at Tirmidhi.

Deze korte overlevering vat het evenwicht samen. De kameel vastbinden is het nemen van een oorzaak. Vertrouwen op Allah is de houding van het hart. Wie alleen oorzaken neemt zonder Allah te erkennen, kan hoogmoedig worden. Wie alleen zegt dat hij vertrouwt zonder de kameel vast te binden, begrijpt vertrouwen verkeerd.

Voor moslims vandaag is dit zeer praktisch. Een ouder vertrouwt op Allah, maar voedt zijn kinderen op. Een student vertrouwt op Allah, maar studeert. Een zieke vertrouwt op Allah, maar zoekt behandeling. Een ondernemer vertrouwt op Allah, maar werkt eerlijk en plant verstandig. Een gemeenschap vertrouwt op Allah, maar organiseert onderwijs, zorg, bestuur en samenwerking.

Waarom zegt een moslim “insha Allah” zonder planning te verlaten?

De uitdrukking “insha Allah” betekent: als Allah wil. Het is een erkenning dat de mens niet de volledige controle over de toekomst bezit. Een mens kan plannen maken, maar weet niet of hij morgen leeft, gezond blijft, onderweg vertraging oploopt of wordt geconfronteerd met iets dat hij niet had verwacht. Daarom leert de islam de mens niet arrogant over de toekomst te spreken.

Allah (God) zegt: “En zeg nooit over iets: ‘Ik zal dat morgen zeker doen’, behalve: ‘Als Allah wil.’ En gedenk jouw Heer wanneer jij vergeet, en zeg: ‘Hopelijk zal mijn Heer mij leiden naar iets dat dichter bij juistheid is dan dit.’” Soera al Kahf 18:23-24.

Deze verzen leren eerbied tegenover Allah. De mens mag plannen, maar moet weten dat de toekomst niet zijn bezit is. “Insha Allah” betekent dus niet: misschien doe ik het en misschien niet, terwijl ik mijn afspraak niet serieus neem. Het betekent: ik ben werkelijk van plan dit te doen, maar de uiteindelijke mogelijkheid ligt bij Allah.

Daarom is het verkeerd wanneer mensen “insha Allah” gebruiken om onduidelijkheid, nalatigheid of gebrek aan betrouwbaarheid te verbergen. Een moslim hoort duidelijk en eerlijk te zijn. Als hij iets belooft en werkelijk van plan is het te doen, kan hij “insha Allah” zeggen als erkenning van Allahs wil. Hij mag deze woorden echter niet gebruiken als sociale ontsnapping.

Voor niet-moslims is dit eveneens belangrijk om te begrijpen. Wanneer “insha Allah” correct wordt gebruikt, is het geen teken van chaos of onbetrouwbaarheid. Het is taal van nederigheid tegenover de toekomst. Moslims zelf moeten deze uitdrukking echter ook correct gebruiken, zodat zij geen excuus voor slechte planning wordt.

Oorzaken nemen: waarom plant, werkt en zoekt een moslim behandeling?

De islamitische leer over qadar sluit het nemen van oorzaken niet uit. Zij maakt het juist vanzelfsprekend. Allah heeft een wereld geschapen waarin oorzaken en gevolgen bestaan. Eten is een oorzaak van verzadiging. Leren is een oorzaak van kennis. Behandeling is een oorzaak van genezing. Eerlijk werk is een oorzaak van inkomen. Goed bestuur is een oorzaak van maatschappelijke stabiliteit.

Wie oorzaken negeert, handelt tegen de manier waarop Allah de wereld heeft ingericht. Daarom vindt men in de islam geen ideaal van passief wachten. De Profeet ﷺ plande, overlegde, nam maatregelen, koos routes, stuurde mensen vooruit, sloot verdragen, nam bescherming serieus en handelde binnen de werkelijkheid zoals die was.

Allah (God) zegt: “O jullie die geloven, neem jullie voorzorgsmaatregelen en trek uit in groepen, of trek gezamenlijk uit.” Soera an Nisa 4:71.

Dit vers staat in een context van veiligheid en strijd, maar laat duidelijk zien dat voorzorg en voorbereiding niet vreemd zijn aan geloof. De gelovige is niet roekeloos. Hij zegt niet: “Als Allah mij beschermt, hoef ik niets te doen.” Hij neemt maatregelen en weet tegelijk dat bescherming uiteindelijk van Allah komt.

Ook bij ziekte geldt deze houding. Behandeling zoeken is geen verzet tegen qadar. Het is bewegen van de ene mogelijkheid die Allah heeft geschapen naar een andere mogelijkheid die Allah heeft geschapen. Genezing komt van Allah, maar behandeling kan een middel zijn dat Allah heeft toegestaan.

De moslim is daarom geen fatalist wanneer hij werkelijk volgens zijn geloof leeft. Hij gebruikt oorzaken, maar aanbidt ze niet. Hij plant, maar denkt niet dat planning alles beheerst. Hij zoekt behandeling, maar weet dat genezing van Allah komt. Hij doet wat hij kan en erkent waar zijn macht eindigt.

“Wij vluchten van het lot van Allah naar het lot van Allah”

Een van de krachtigste voorbeelden uit de vroege islamitische geschiedenis is de houding van Omar ibn al Khattab, moge Allah tevreden met hem zijn, tijdens de pest in al Sham. Toen hij met de metgezellen onderweg was naar dat gebied, hoorde hij dat daar een epidemie was uitgebroken. Na overleg besloot hij het getroffen gebied niet binnen te gaan.

Aboe Oebayda ibn al Djarrah, moge Allah tevreden met hem zijn, vroeg hem toen in betekenis of hij van het lot van Allah vluchtte. Omar antwoordde met een zin die diep laat zien hoe de eerste generatie qadar begreep: hij vluchtte van het lot van Allah naar het lot van Allah. Vervolgens gaf hij het voorbeeld van iemand die met zijn kamelen bij een vallei komt met twee kanten: een vruchtbare en een dorre kant. Wanneer hij zijn kamelen aan de vruchtbare kant laat grazen, gebeurt dat volgens het lot van Allah. En wanneer hij ze aan de dorre kant laat grazen, gebeurt ook dat volgens het lot van Allah.

Daarna kwam Abd ar Rahman ibn Awf, moge Allah tevreden met hem zijn, en vertelde dat hij hierover een uitspraak van de Profeet ﷺ kende. De Profeet ﷺ zei: “Als jullie over de pest horen in een land, ga er dan niet binnen. En als zij uitbreekt in een land terwijl jullie daar zijn, verlaat het dan niet om ervoor te vluchten.” Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim.

Deze gebeurtenis is bijzonder belangrijk. Omar begreep qadar niet als roekeloosheid. Hij zei niet: “Als Allah wil dat wij ziek worden, worden wij ziek, dus laten wij zonder nadenken doorgaan.” Hij overlegde, woog de situatie af en nam een maatregel. Tegelijk erkende hij dat ook die maatregel binnen het lot van Allah valt.

Dit voorbeeld spreekt sterk tot moderne lezers. In tijden van ziekte, crisis, oorlog, armoede of onzekerheid betekent geloof niet dat men zonder plan handelt. Het betekent dat men verantwoordelijk handelt, terwijl men weet dat men niet boven Allahs macht staat.

Wanneer wordt qadar een excuus voor zonde, luiheid of onrecht?

Het spreken over qadar wordt verkeerd wanneer iemand het gebruikt om zijn eigen verantwoordelijkheid te ontlopen. Iemand kan niet liegen, bedriegen, lui zijn, onrecht plegen of zijn gezin verwaarlozen en daarna zeggen: “Dit was qadar.” Ja, niets gebeurt buiten Allahs kennis en macht, maar dat maakt de zonde van de mens niet onschuldig.

Wanneer iemand kwaad doet, bezit hij vóór zijn daad geen verborgen kennis van qadar die hem als excuus kan dienen. Hij kiest, verlangt, besluit en handelt. Daarom wordt hij op zijn daad aangesproken. Na de daad moet hij geen filosofisch excuus zoeken, maar berouw tonen.

Allah (God) zegt: “En wat jullie treft aan rampspoed, het is vanwege wat jullie handen hebben verricht, en Hij vergeeft veel.” Soera ash Shoera 42:30.

Dit vers laat zien dat menselijke daden gevolgen hebben. Niet iedere beproeving betekent dat iemand persoonlijk schuldig is; de islam kent ook beproevingen die niet als straf mogen worden uitgelegd. Het vers leert echter wel dat mensen hun eigen aandeel niet mogen ontkennen. Zonden, onrecht, slechte keuzes en nalatigheid kunnen gevolgen hebben.

De Koran leert ook dat de mens niet alleen met abstracte ideeën leeft. Er bestaan begeerten, influisteringen, misleidende stemmen en mensen die zonder kennis redetwisten. De duivel (shaytan) kan zonde aantrekkelijk maken en de mens daarna naar wanhoop of uitvluchten duwen. Maar influistering is geen dwang. De mens blijft verantwoordelijk voor wat hij volgt, kiest en verspreidt.

Allah (God) zegt over wat de duivel op de Dag van het Oordeel zal zeggen: “En de duivel zal zeggen wanneer de zaak is beslist: ‘Voorwaar, Allah heeft jullie een ware belofte gedaan. En ik heb jullie een belofte gedaan, maar ik heb die tegenover jullie gebroken. Ik had geen macht over jullie, behalve dat ik jullie riep en jullie mij antwoordden. Verwijt mij daarom niet, maar verwijt julliezelf. Ik kan jullie niet helpen en jullie kunnen mij niet helpen. Ik verwerp dat jullie mij eerder als deelgenoot hebben genomen.’ Voorwaar, voor de onrechtplegers is er een pijnlijke bestraffing.” Soera Ibrahim 14:22.

Dit vers sluit de deur naar valse excuses. De duivel misleidt, roept en verfraait, maar hij dwingt de mens niet zoals een machteloze machine wordt gedwongen. Daarom heeft de mens kennis nodig, bescherming bij Allah, nederigheid, berouw en terugkeer naar de openbaring.

Ook maatschappelijk is dit belangrijk. Een gemeenschap kan haar problemen niet altijd verklaren met “qadar” terwijl zij corruptie, slechte planning, onrecht, zwak onderwijs of verdeeldheid laat voortbestaan. Qadar is geen dekmantel voor menselijk falen. Geloof in qadar hoort juist nederigheid, zelfonderzoek en verbetering voort te brengen.

Het wereldse leven als beproeving: waarom kijkt een moslim verder?

Het geloof in qadar wordt duidelijker wanneer men begrijpt dat het wereldse leven geen plaats zonder beproevingen is. De islam leert niet dat de gelovige altijd een gemakkelijke weg krijgt. Het leven is een plaats van keuze, inspanning, verlies, geduld, zuivering en terugkeer naar Allah.

Allah (God) zegt: “Dachten de mensen dat zij met rust gelaten zouden worden omdat zij zeggen: ‘Wij geloven’, en dat zij niet beproefd zouden worden? En Wij hebben degenen vóór hen beproefd. Allah zal zeker degenen kennen die waarachtig zijn, en Hij zal zeker de leugenaars kennen.” Soera al Ankaboet 29:2-3.

Beproeving betekent dus niet dat handelen zinloos is. Zij maakt juist zichtbaar wie geduldig blijft, oorzaken blijft nemen, berouw toont, eerlijk blijft wanneer dat moeilijk is en zijn vertrouwen op Allah niet verliest wanneer de uitkomst anders is dan gehoopt.

Allah (God) zegt: “Of dachten jullie dat jullie het Paradijs zouden binnengaan terwijl jullie nog niet hetzelfde is overkomen als degenen die vóór jullie zijn heengegaan? Zij werden getroffen door ellende en tegenspoed en zij werden geschokt, totdat de Boodschapper en degenen die met hem geloofden zeiden: ‘Wanneer komt de hulp van Allah?’ Weet: voorwaar, de hulp van Allah is nabij.” Soera al Baqara 2:214.

Dit vers is geen harde afwijzing van menselijke pijn. Het is een ernstige herinnering dat de weg naar Allah niet altijd door gemak loopt. Zelfs boodschappers en gelovigen vóór ons kenden druk, angst, verlies en schokken. Toch was dat niet het einde van hun weg. De hulp van Allah is nabij, maar zij komt binnen een leven waarin geloof wordt beproefd, gezuiverd en zichtbaar gemaakt.

De moslim kijkt daarom verder dan deze wereld. Het wereldse leven is tijdelijk, en de mens zal op de Dag van de Opstanding rekenschap afleggen. Werkelijk succes wordt niet alleen gemeten aan gemak, gezondheid, bezit of maatschappelijke positie, maar aan gehoorzaamheid aan Allah en de uiteindelijke redding.

Allah (God) zegt: “Iedere ziel zal de dood proeven. En jullie zullen pas op de Dag van de Opstanding jullie volledige beloning krijgen. Wie dan van het Vuur wordt weggehouden en het Paradijs wordt binnengebracht, heeft werkelijk gewonnen. En het wereldse leven is niets anders dan een misleidend genot.” Soera Aal Imraan 3:185.

Dit vers verplaatst de blik van de mens. Het grote succes is niet alleen rijkdom, status, gezondheid of comfort. Het werkelijke succes is van het Vuur worden gered en het Paradijs binnengaan. Daarom kan een gelovige blijven staan wanneer zijn wereldse omstandigheden moeilijk zijn. Hij weet dat zijn verhaal niet eindigt bij verlies, ziekte, mislukking of onrecht in deze wereld.

Allah (God) zegt: “En haast jullie naar vergeving van jullie Heer en een Paradijs waarvan de breedte de hemelen en de aarde is, klaargemaakt voor de godsbewusten.” Soera Aal Imraan 3:133.

Deze hoop op het Paradijs maakt de gelovige niet wereldvreemd. Zij geeft richting aan zijn leven in deze wereld. Hij werkt, leert, zorgt, bidt, helpt, bouwt en herstelt, maar aanbidt deze wereld niet. Hij weet dat alles wat hij bezit tijdelijk is en dat de waarde van zijn daden uiteindelijk bij Allah zichtbaar wordt.

Daarom is de gelovige niet volledig afhankelijk van gunstige omstandigheden. De Profeet ﷺ zei: “Wonderlijk is de zaak van de gelovige. Voor hem is zijn hele zaak goed, en dat is voor niemand behalve voor de gelovige. Als hem iets goeds overkomt, is hij dankbaar, en dat is goed voor hem. En als hem tegenspoed treft, is hij geduldig, en dat is goed voor hem.” Overgeleverd door Moeslim.

Deze overlevering laat het innerlijke evenwicht van de gelovige zien. Bij zegeningen wordt hij niet hoogmoedig, maar dankbaar. Bij tegenspoed wordt hij niet leeg en bitter, maar geduldig. Hij prijst Allah in alle omstandigheden, niet omdat pijn aangenaam is, maar omdat hij weet dat Allah wijs is, dat het leven een beproeving is en dat geen oprechte, geduldige houding verloren gaat.

Daartegenover waarschuwt de Koran voor een voorwaardelijke vorm van aanbidding. Allah (God) zegt: “En onder de mensen is er wie Allah aanbidt op de rand. Als hem iets goeds treft, vindt hij daarin rust. Maar als hem een beproeving treft, keert hij zich op zijn gezicht af. Hij verliest deze wereld en het Hiernamaals. Dat is het duidelijke verlies.” Soera al Hadj 22:11.

Dit vers is scherp en eerlijk. Het beschrijft iemand wiens band met Allah afhankelijk is van voordeel. Zolang het goed gaat, lijkt hij rustig. Maar wanneer de beproeving komt, keert hij zich af. De islam voedt de mens juist op tot een dieper geloof: een geloof dat niet alleen bestaat wanneer het leven gemakkelijk is, maar standhoudt in dankbaarheid én geduld.

Hoe geeft geloof in qadar rust zonder de mens passief te maken?

Het geloof in qadar geeft rust omdat de mens weet dat de wereld niet buiten Allahs macht valt. Een moslim werkt, plant, leert, bidt en neemt oorzaken serieus. Wanneer de uitkomst anders is dan hij wilde, weet hij echter dat zijn leven niet door blind toeval wordt beheerst. Hij mag verdriet hebben, maar hoeft niet te breken onder de gedachte dat alles zinloos is.

Deze rust komt niet voort uit nalatigheid. De juiste volgorde is: de intentie zuiveren, toegestane middelen nemen, plichten nakomen, advies vragen, plannen, werken, Allah om hulp vragen en daarna de uitkomst aanvaarden.

Dit evenwicht maakt de moslim sterker. Hij wordt actief zonder arrogant te worden. Hij wordt rustig zonder passief te worden. Hij neemt verantwoordelijkheid zonder te denken dat hij de wereld volledig beheerst. Hij weet dat zijn plicht ligt in gehoorzaamheid, inspanning en eerlijkheid, terwijl de uiteindelijke uitkomst bij Allah ligt.

Voor moslims in Nederland, België en Vlaanderen is dit een belangrijke boodschap. Geloof in qadar mag geen excuus worden om studie, werk, opvoeding, gezondheid, organisatie of maatschappelijke verantwoordelijkheid te verwaarlozen. Het behoort juist een bron van innerlijke kracht te zijn. De moslim doet wat hij kan, vraagt Allah om hulp, corrigeert zichzelf wanneer hij tekortschiet en vertrouwt op Allah wanneer de uitkomst buiten zijn macht ligt.

De islam is daarom niet fatalistisch. Zij leert de mens dat hij niet God is, maar evenmin machteloos. Hij is een dienaar van Allah: verantwoordelijk, handelend, afhankelijk en onderweg naar een oordeel waarin geen enkele oprechte inspanning verloren gaat.