Annemarie Schimmel en de islam: haar uitleg van de liefde voor de Profeet Mohammed – deel 2

Van begrip naar een eerlijke lezing van de islam

In het eerste deel werd duidelijk hoe Annemarie Schimmel de islam benaderde via taal, schoonheid, dichtkunst, religieuze beleving en begrip van binnenuit. Zij keek niet naar de islam als een koud object van studie, maar probeerde te luisteren naar de manier waarop moslims hun geloof zelf beleven. Dit tweede deel gaat verder op een ander niveau. Hier staat niet haar vroege vorming centraal, maar haar publieke en intellectuele betekenis: hoe zij aan een westers publiek uitlegde waarom de Profeet Mohammed ﷺ zo een centrale plaats heeft in het hart van moslims, waarom islamitische gevoeligheden niet zomaar kunnen worden weggewuifd, en waarom de islam niet begrepen kan worden door hem te reduceren tot politiek, conflict of angst.

Annemarie Schimmel was geen islamitische geleerde en geen bron van religieuze autoriteit. Haar werk vervangt nooit de Koran, de profetische traditie (Sunnah) of de uitleg van betrouwbare geleerden. Toch had zij iets wat in veel westerse discussies over de islam zeldzaam was: het vermogen om de religieuze binnenkant van moslims serieus te nemen. Zij begreep dat de liefde voor de Profeet Mohammed ﷺ geen bijkomstigheid is, maar diep verbonden is met geloof, identiteit, aanbidding, karakter en herinnering. Juist daarom werd zij door veel moslims gewaardeerd, ook al was zij zelf geen moslim in formele zin.

Voor Begrijp Islam is haar voorbeeld belangrijk omdat het laat zien dat een eerlijk gesprek over de islam niet begint met spot, verdachtmaking of afstandelijke analyse, maar met kennis en respect. Wie de islam wil begrijpen, moet niet alleen vragen wat moslims doen, maar ook waarom bepaalde woorden, personen, teksten en symbolen voor hen heilig zijn. Zonder dat begrip blijft het gesprek oppervlakkig en vaak onrechtvaardig.

Waarom schreef Annemarie Schimmel over de Profeet Mohammed ﷺ?

Een van de belangrijkste bijdragen van Annemarie Schimmel was haar werk over de plaats van de Profeet Mohammed ﷺ in het leven van moslims. In een westerse context werd de Profeet ﷺ vaak besproken door de lens van polemiek, politieke geschiedenis of karikatuur. Schimmel koos een andere weg. Zij probeerde uit te leggen hoe moslims door de eeuwen heen de Profeet ﷺ liefhadden, over hem dichtten, hem prezen, zijn voorbeeld volgden en zijn naam verbonden met barmhartigheid, leiding en innerlijke nabijheid.

Dat was belangrijk omdat veel westerse lezers de liefde van moslims voor de Profeet Mohammed ﷺ niet goed begrijpen. Sommigen denken dat moslims de Profeet ﷺ aanbidden, terwijl de islam juist het aanbidden van iemand naast Allah streng afwijst. Anderen zien de eerbied voor de Profeet ﷺ als een emotionele overdrijving, terwijl zij in werkelijkheid voortkomt uit geloof, gehoorzaamheid en liefde voor degene die de openbaring van Allah aan de mensheid heeft overgebracht.

Allah (God) zegt: “En Wij hebben jou slechts gezonden als barmhartigheid voor de werelden.” (Soera al-Anbiya 21:107)

Dit vers verklaart waarom de Profeet Mohammed ﷺ voor moslims niet slechts een historische figuur is. Hij is de Boodschapper van Allah, gezonden met leiding en barmhartigheid. Zijn leven is verbonden met de Koran, met aanbidding, met karakter, met rechtvaardigheid, met geduld en met de weg naar Allah. Wie hem alleen bekijkt als politieke leider of Arabische hervormer, mist de kern van zijn betekenis voor moslims.

Schimmel probeerde deze binnenkant zichtbaar te maken. Zij liet zien dat de islamitische liefde voor de Profeet ﷺ zichtbaar werd in dichtkunst, smeekbeden, lofzangen, namen, verhalen, kunst en dagelijkse religieuze taal. Daarmee hielp zij een westers publiek begrijpen dat de Profeet ﷺ niet aan de rand van de islamitische ervaring staat, maar in het hart van de gelovige herinnering.

Liefde voor de Profeet Mohammed ﷺ: geen aanbidding, maar geloof, eerbied en navolging

Een van de belangrijkste punten die helder uitgelegd moet worden, is het verschil tussen liefde en aanbidding. Moslims houden van de Profeet Mohammed ﷺ, eren hem, volgen hem en spreken zijn naam met respect uit. Maar zij aanbidden hem niet. Aanbidding behoort alleen aan Allah toe. Dit onderscheid is fundamenteel in de islam en beschermt de zuiverheid van het monotheisme.

Allah (God) zegt: “Zeg: gehoorzaam Allah en gehoorzaam de Boodschapper.” (Soera an-Nur 24:54)

Deze gehoorzaamheid aan de Profeet ﷺ betekent niet dat hij naast Allah wordt geplaatst. Zij betekent dat hij de Boodschapper is die de openbaring uitlegde, leefde en toepaste. Allah wordt aanbeden, en de Profeet ﷺ wordt gevolgd. Allah is de Schepper, en de Profeet ﷺ is Zijn dienaar en boodschapper. Deze balans is precies wat veel buitenstaanders niet begrijpen wanneer zij de liefde van moslims voor de Profeet ﷺ zien.

Allah (God) zegt: “Voorzeker, in de Boodschapper van Allah hebben jullie een goed voorbeeld voor wie hoopt op Allah en de Laatste Dag en Allah veel gedenkt.” (Soera al-Ahzab 33:21)

Dit vers maakt duidelijk dat de Profeet ﷺ niet alleen wordt bewonderd, maar gevolgd. Zijn voorbeeld raakt aanbidding, gezin, geduld, omgang met vijanden, barmhartigheid, leiderschap, nederigheid en standvastigheid. De liefde voor hem wordt daarom zichtbaar in navolging. Een moslim die werkelijk van de Profeet ﷺ houdt, probeert zijn karakter, zijn waarachtigheid, zijn gebed, zijn barmhartigheid en zijn gehoorzaamheid aan Allah na te volgen.

De Profeet Mohammed ﷺ zei: “Niemand van jullie gelooft werkelijk totdat ik geliefder voor hem ben dan zijn vader, zijn kind en alle mensen.” (Overgeleverd door al-Bukhari en Muslim)

Deze hadith verklaart waarom belediging van de Profeet ﷺ voor moslims niet wordt ervaren als gewone kritiek op een historische figuur. Het raakt iets dieps in het geloof. De Profeet ﷺ is geliefder dan de mensen die een moslim het meest nabij zijn, niet omdat hij wordt aanbeden, maar omdat Allah hem heeft gezonden als leiding en barmhartigheid. Annemarie Schimmel begreep dat deze liefde niet begrepen kan worden wanneer men haar alleen psychologisch of sociologisch analyseert. Zij behoort tot de religieuze binnenwereld van de islam.

Hoe legde Annemarie Schimmel islamitische gevoeligheid uit aan het Westen?

Annemarie Schimmel onderscheidde zich doordat zij islamitische gevoeligheden niet meteen wegzette als irrationeel of achterlijk. Zij probeerde te begrijpen waarom bepaalde woorden, beelden of beledigingen diepe pijn konden veroorzaken bij moslims. Dat betekent niet dat zij elke reactie van moslims automatisch goedkeurde, en ook niet dat zij kritische vragen onmogelijk wilde maken. Haar punt was subtieler: wie werkelijk wil spreken over vrijheid, religie en samenleving moet eerst begrijpen wat voor de ander heilig is.

In veel moderne westerse discussies wordt religieuze gevoeligheid behandeld alsof zij zwakte is. Men zegt dan dat gelovigen maar harder moeten worden, dat spot nu eenmaal bij vrijheid hoort, of dat heilige zaken geen bijzondere bescherming verdienen in het publieke debat. Maar zo eenvoudig is het niet. Een samenleving die voortdurend de diepste heiligheden van mensen bespot, bouwt geen echte dialoog op. Zij kan juridische vrijheid hebben, maar morele wijsheid verliezen.

De islam maakt onderscheid tussen eerlijk gesprek en belediging. Kritische vragen mogen gesteld worden. Misverstanden mogen besproken worden. Maar opzettelijke vernedering van wat heilig is, is geen teken van kennis. Het is vaak een teken van hoogmoed, provocatie of gebrek aan beschaving.

Allah (God) zegt: “En beledig niet degenen die zij naast Allah aanroepen, zodat zij Allah niet uit vijandigheid zonder kennis beledigen.” (Soera al-Anam 6:108)

Dit vers is bijzonder krachtig omdat het moslims zelfs verbiedt de valse goden van anderen te beledigen wanneer dat leidt tot grotere schade en belediging van Allah. De Koran leert hier een ethiek van spreken: waarheid moet worden gezegd, maar niet op een manier die onnodige vernedering en vijandigheid oproept. Als dit geldt tegenover afgoderij, hoeveel te meer moet men dan zorgvuldig zijn met de eer van profeten en heilige zaken?

Schimmel zag dat veel westerse debatten deze gevoeligheid misten. Zij pleitte voor begrip zonder kritiekloosheid, voor vrijheid zonder grove minachting, en voor kennis voordat men oordeelt. Dat maakte haar stem waardevol, juist omdat zij uit het Westen zelf kwam.

De Rushdie-affaire en de grens tussen vrijheid en belediging

De Rushdie-affaire bracht Annemarie Schimmel in een moeilijke publieke positie. In grote delen van de westerse media werd de kwestie vooral gepresenteerd als een simpele strijd tussen vrijheid van meningsuiting en religieuze achterlijkheid. Schimmel koos ervoor om de gekwetste gevoelens van moslims serieus te nemen. Zij probeerde uit te leggen dat voor moslims de Profeet Mohammed ﷺ niet zomaar een literair personage is, maar de geliefde Boodschapper van Allah. Daardoor werd zij door sommige westerse stemmen fel bekritiseerd.

Dit onderwerp moet zorgvuldig behandeld worden. Het is niet nodig om de hele affaire opnieuw politiek te bespreken. Voor dit artikel is vooral belangrijk wat de houding van Schimmel laat zien: zij weigerde mee te gaan in een oppervlakkige lezing waarin religieuze pijn automatisch belachelijk werd gemaakt. Zij begreep dat vrijheid van meningsuiting een belangrijk maatschappelijk principe is, maar dat morele verantwoordelijkheid in spreken ook belangrijk is. Vrijheid zonder wijsheid kan veranderen in vernedering.

Voor moslims betekent dit niet dat elke belediging beantwoord mag worden met woede zonder grens. De islam heeft eigen regels voor gedrag, geduld, rechtvaardigheid en wijsheid. Maar moslims hoeven ook niet te doen alsof de belediging van hun Profeet ﷺ hen niets doet. Liefde voor de Profeet ﷺ behoort tot het geloof. Pijn om belediging van hem is dus geen vreemd politiek sentiment, maar een religieuze gevoeligheid.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, degenen die Allah en Zijn Boodschapper kwetsen, Allah heeft hen vervloekt in deze wereld en in het Hiernamaals, en Hij heeft voor hen een vernederende bestraffing bereid.” (Soera al-Ahzab 33:57)

Dit vers laat zien hoe ernstig de zaak van belediging van Allah en Zijn Boodschapper ﷺ is binnen de islamitische geloofsbeleving. Voor een niet-moslimlezer is het misschien niet vanzelfsprekend om die ernst te voelen, maar hij kan wel leren begrijpen dat dit voor moslims geen gewone literaire of politieke kwestie is. Schimmel probeerde precies die kloof te overbruggen: niet door de islam te verdunnen, maar door de religieuze gevoeligheid van moslims uit te leggen.

Tegen het idee van een botsing der beschavingen

Annemarie Schimmel verzette zich tegen het beeld dat islam en Westen per definitie tegenover elkaar staan als vijandige beschavingen. Zij wist uit haar eigen werk dat de werkelijkheid veel rijker is. Talen, boeken, wetenschappen, dichtkunst, handel, reizen, vertalingen, filosofie, kunst en persoonlijke ontmoetingen hebben eeuwenlang bruggen gevormd tussen verschillende werelden. De islamitische beschaving was nooit alleen een politieke macht; zij was ook een beschaving van kennis, spiritualiteit, literatuur en schoonheid.

Het idee van een onvermijdelijke botsing der beschavingen is aantrekkelijk voor wie in simpele tegenstellingen wil denken. Het maakt van de ander een blok, een bedreiging, een abstracte vijand. Maar echte geschiedenis is complexer. Er waren conflicten, maar ook samenwerking. Er waren oorlogen, maar ook vertalingen. Er waren misverstanden, maar ook bewondering. Schimmel liet zien dat men de islamitische wereld niet kan begrijpen door alleen naar geopolitiek te kijken. Men moet ook luisteren naar dichters, gelovigen, geleerden, kunstenaars, reizigers en gewone mensen.

Allah (God) zegt: “O mensheid, Wij hebben jullie geschapen uit een man en een vrouw en Wij hebben jullie tot volkeren en stammen gemaakt, opdat jullie elkaar leren kennen.” (Soera al-Hujurat 49:13)

Dit vers geeft een belangrijk islamitisch kader. Verschil tussen volkeren is geen uitnodiging tot hoogmoed, maar tot kennis. Kennismaking betekent niet dat alle overtuigingen gelijk zijn of dat waarheid relatief wordt. Het betekent dat mensen niet mogen leven in karikaturen. De ander moet eerlijk worden gezien, en de waarheid moet met kennis worden besproken.

Schimmel maakte van haar academische werk een vorm van tegenstem tegen versimpeling. Zij liet zien dat de islam niet begrepen kan worden door slogans. De islam moet worden gelezen, gehoord, bestudeerd en beleefd in zijn bronnen en in zijn geschiedenis. Voor Begrijp Islam is dit een belangrijke methode: niet reageren op karikaturen door oppervlakkige trots, maar door rustige, rijke en goed onderbouwde uitleg.

Muhammad Iqbal en de levende kracht van islamitisch denken

Een ander belangrijk onderdeel van Schimmels werk was haar belangstelling voor Muhammad Iqbal, de dichter-filosoof die in de islamitische wereld een grote rol speelde in het denken over geloof, zelfvorming, gemeenschap en moderniteit. Schimmel bestudeerde en vertaalde zijn werk en hielp zo westerse lezers kennismaken met een denker die de islam niet zag als een dode erfenis, maar als een levende kracht die mensen kan vormen.

Bij Iqbal vond Schimmel een ander gezicht van de islamitische wereld dan het beeld dat in veel westerse analyses overheerst. Hier was islam geen passieve traditie, maar een oproep tot innerlijke kracht, verantwoordelijkheid, beweging en hernieuwing. Iqbal schreef over het zelf, over waardigheid, over liefde, over de rol van openbaring en over de noodzaak dat moslims niet geestelijk slap worden. Zijn dichtkunst en filosofie lieten zien dat islamitisch denken ook in de moderne tijd creatief, kritisch en krachtig kan zijn.

Voor moslims in Europa is dit belangrijk. Soms wordt de islam voorgesteld alsof hij alleen maar terugkijkt naar het verleden. Maar de islamitische traditie kent ook voortdurende reflectie op nieuwe omstandigheden. Dat betekent niet dat de bronnen veranderen of dat men de religie aanpast aan elke tijdsgeest. Het betekent dat moslims telkens opnieuw moeten nadenken hoe zij trouw blijven aan de Koran en de profetische traditie (Sunnah) in nieuwe situaties. Dat vraagt kennis, karakter en moed.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, Allah verandert de toestand van een volk niet totdat zij veranderen wat in henzelf is.” (Soera ar-Rad 13:11)

Dit vers past sterk bij de vragen die Iqbal stelde en die Schimmel in zijn werk herkende. Werkelijke verandering begint niet alleen met instellingen, politiek of uiterlijke hervormingen. Zij begint met het hart, het denken, de wil, de relatie met Allah en het morele karakter van mensen. Schimmel zag in Iqbal een stem die de islamitische geest niet reduceerde tot nostalgie, maar opriep tot herleving van binnenuit.

Was Annemarie Schimmel moslim?

De vraag of Annemarie Schimmel moslim was, wordt soms gesteld omdat haar respect voor de islam zo diep was. Het eerlijke antwoord is dat zij niet als moslim in formele zin bekendstaat. Zij was een Duitse onderzoeker die de islam met uitzonderlijke kennis, liefdevolle aandacht en respect bestudeerde, maar zij moet niet zonder bewijs als moslim worden voorgesteld. Begrijp Islam moet hierin precies en betrouwbaar blijven.

Dit punt is belangrijk. Moslims hoeven niet elke westerse onderzoeker die de islam respecteerde tot moslim te verklaren. Dat is niet nodig en niet sterk. De waarheid van de islam hangt niet af van de bekering van beroemde academici. De islam is waar door de openbaring van Allah, door de Koran, door de zending van de Profeet Mohammed ﷺ en door de tekenen van Allah in de schepping en in de mens.

Wat wel gezegd kan worden, is dat Schimmel dichter bij de innerlijke wereld van moslims kwam dan veel andere westerse onderzoekers. Zij begreep hun liefde, hun taal, hun dichtkunst, hun gevoeligheden en hun eerbied voor de Profeet ﷺ beter dan veel stemmen die luider over islam spraken. Dat maakt haar waardevol. Maar respect is niet hetzelfde als geloofsgetuigenis, en begrip is niet hetzelfde als islamitische autoriteit.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, jij leidt niet wie jij liefhebt, maar Allah leidt wie Hij wil.” (Soera al-Qasas 28:56)

Dit vers herinnert eraan dat leiding uiteindelijk van Allah komt. Mensen kunnen dichtbij komen, geraakt worden, bewonderen, verdedigen, studeren en liefhebben wat zij zien, maar het oordeel over harten ligt bij Allah. Daarom spreken wij over Annemarie Schimmel met respect, maar zonder ongefundeerde claims.

Haar laatste jaren en wetenschappelijke erfenis

Annemarie Schimmel overleed op 26 januari 2003 in Bonn. Zij liet een indrukwekkend oeuvre na van boeken, vertalingen, lezingen en studies over islamitische spiritualiteit, dichtkunst, kunst, taal, cultuur en de plaats van de Profeet Mohammed ﷺ in het leven van moslims. Haar werk bleef niet beperkt tot academische specialisten. Veel moslims herkenden in haar boeken een zeldzame poging om de islam niet vijandig of koud te beschrijven, maar met aandacht voor liefde, schoonheid en innerlijke betekenis.

Haar graf en de herinnering aan haar leven worden door sommige moslims met bijzondere warmte genoemd. Daarbij wordt soms gewezen op woorden over slapen en ontwaken die met haar herinnering verbonden zijn. Zulke symbolen passen bij haar levenslange belangstelling voor spirituele taal, maar ook hier moet men voorzichtig blijven: symboliek mag niet worden gebruikt om meer te bewijzen dan historisch verantwoord is. Haar nalatenschap ligt niet in onbewezen verhalen, maar in haar werk zelf.

Die nalatenschap is waardevol omdat zij een ander soort islamstudie vertegenwoordigde. Niet een studie die de islam alleen ontleedt om hem kleiner te maken, maar een studie die probeert te begrijpen waarom moslims geraakt worden door de Koran, waarom zij de Profeet ﷺ liefhebben, waarom dichtkunst en schoonheid een plaats hebben in hun beschaving, en waarom religieuze gevoeligheid niet zomaar als achterlijkheid mag worden weggezet.

Voor moslims is dit tegelijk een aansporing. Als een niet-moslimonderzoeker zoveel moeite deed om talen te leren, teksten te lezen en religieuze gevoeligheden te begrijpen, dan moeten moslims zelf nog zorgvuldiger omgaan met hun bronnen. Men kan niet tevreden zijn met oppervlakkige slogans terwijl de eigen traditie zo rijk is. Kennis vraagt inspanning. Liefde voor de islam vraagt ook studie, goede manieren (adab), eerlijkheid en goede uitleg.

Wat betekent Annemarie Schimmel vandaag voor moslims in Nederland en België?

Voor moslims in Nederland en België is Annemarie Schimmel geen religieuze autoriteit, maar wel een belangrijk voorbeeld in de manier waarop islam aan een westers publiek kan worden uitgelegd. Zij laat zien dat kennis, taal, schoonheid en empathie muren kunnen openen die harde discussies vaak alleen maar hoger maken. In een tijd waarin de islam vaak snel wordt beoordeeld, helpt haar werk herinneren dat begrip tijd vraagt.

Veel moslims in Europa leven tussen twee drukvelden. Aan de ene kant bestaat er onbegrip of wantrouwen vanuit de samenleving. Aan de andere kant bestaat soms de neiging om alleen defensief te reageren. Schimmel laat zien dat er een derde weg is: geduldig uitleggen, bronnen tonen, schoonheid zichtbaar maken, begrippen verduidelijken en de innerlijke logica van islamitische liefde en aanbidding laten zien. Dat betekent niet dat men de islam moet verzachten tot iets wat iedereen meteen prettig vindt. Het betekent dat men de islam helder, waardig en begrijpelijk presenteert.

Voor niet-moslimlezers biedt Schimmel een uitnodiging om de islam niet alleen via debatprogramma’s, nieuwsincidenten of politieke discussies te leren kennen. Wie werkelijk wil begrijpen, moet lezen over de Koran, de Profeet Mohammed ﷺ, de gebedservaring, de dichtkunst, de kalligrafie, de ethiek, de liefde en de geschiedenis van moslims. Pas dan ontstaat een eerlijker beeld.

Voor Begrijp Islam is haar voorbeeld daarom praktisch. Het laat zien waarom de site niet alleen korte antwoorden moet geven, maar diepere uitleg. Niet alleen zeggen wat halal of haram is, maar ook uitleggen waarom Allah leiding geeft, hoe de Profeet ﷺ harten vormt, hoe islamitische begrippen werken, en hoe moslims in Nederland en België hun geloof kunnen begrijpen zonder zich te verliezen in schaamte of oppervlakkige verdediging.

De blijvende les van Annemarie Schimmel

De blijvende betekenis van Annemarie Schimmel ligt niet in het feit dat zij alles over de islam begreep. Dat deed zij niet, en dat hoeft ook niet zo te worden voorgesteld. Haar betekenis ligt in haar oprechte poging om de islam niet te reduceren tot de vooroordelen van haar omgeving. Zij las, vertaalde, luisterde, doceerde, schreef en verdedigde het recht van moslims om hun eigen religieuze binnenwereld serieus genomen te zien worden.

Zij liet zien dat de liefde voor de Profeet Mohammed ﷺ niet begrepen kan worden door spot of afstand. Zij liet zien dat islamitische schoonheid niet losstaat van geloof. Zij liet zien dat dialoog meer vraagt dan beleefdheid: zij vraagt kennis, taal, aandacht en morele moed. En zij liet zien dat een westerse onderzoeker, wanneer zij werkelijk luistert, dichter bij de islamitische ervaring kan komen dan veel mensen die luid spreken zonder te begrijpen.

De Profeet Mohammed ﷺ zei: “Wie niet barmhartig is voor de mensen, Allah zal niet barmhartig voor hem zijn.” (Overgeleverd door al-Bukhari en Muslim)

Deze hadith past bij de ethische les die uit haar werk naar voren komt. Echte kennis zonder barmhartigheid wordt hard. Vrijheid zonder respect wordt grof. Studie zonder nederigheid wordt hoogmoedig. Schimmel herinnerde haar publiek eraan dat moslims niet alleen onderwerp van debat zijn, maar mensen met liefde, heiligheid, herinnering, pijn, hoop en waardigheid.

Daarom blijft Annemarie Schimmel een waardevolle figuur voor het gesprek tussen Europa en de islam. Niet als bewijs voor de islam, maar als getuige dat eerlijke studie kan leiden tot respect. Niet als religieuze bron, maar als voorbeeld van aandacht. Niet als vervanging van islamitische geleerden, maar als brug waardoor sommige westerse lezers dichter bij een eerlijker beeld van de islam kunnen komen. De uiteindelijke uitnodiging blijft echter niet bij Schimmel staan. Zij wijst verder: naar de Koran, naar de profetische traditie (Sunnah), naar de Profeet Mohammed ﷺ, naar kennis, naar schoonheid en naar het zoeken naar waarheid met nederigheid.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• Vind je dit interessant? Onze hoofdpagina is ingericht als een wegwijzer door de islam, cultuur en geschiedenis. Ontdek meer via de categorieën bovenaan ≡ of gebruik de zoekbalk voor specifieke vragen: BegrijpIslam