Jeruzalem in de islam: het gezegende land van al Aqsa, profeten en openbaring

Jeruzalem is in de islam geen gewone stad. De stad is verbonden met openbaring, profeten, gebed, de nachtelijke reis van Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem), de eerste gebedsrichting en de verre moskee (al Masjid al Aqsa). Wie de plaats van Jeruzalem in de islam wil begrijpen, moet daarom verder kijken dan de politieke spanningen van vandaag. Die spanningen zijn werkelijk en pijnlijk, maar zij vormen niet het beginpunt van de islamitische liefde voor Jeruzalem.

De betekenis van Jeruzalem in de islam begint bij Allahs openbaring. De Koran (Quran) noemt het gebied rond al Aqsa gezegend. De hadith verbinden al Aqsa met de eerste plaatsen van aanbidding op aarde en met de drie moskeeën die binnen de islam een bijzondere plaats innemen. De geschiedenis verbindt Jeruzalem met Ibrahim, Moesa, Dawoed, Soelayman, Zakariyya, Yahya en Isa, vrede zij met hen. De nachtelijke reis verbindt de stad met Profeet Mohammed ﷺ en met de eenheid van de boodschap van de profeten.

Jeruzalem is voor moslims daarom niet alleen een plaats op een kaart. Het is een stad waarin geloof, geschiedenis, aanbidding, verlies, hoop en toevertrouwde verantwoordelijkheid (amanah) samenkomen.

Waarom heeft Jeruzalem zo’n diepe plaats in de islam?

De bijzondere plaats van Jeruzalem in de islam bestaat uit meerdere lagen. Er is de laag van de openbaring: Allah noemt het gebied rond al Aqsa gezegend. Er is de laag van de profeten: de geschiedenissen van veel profeten zijn verbonden met het land van al Sham en met Bayt al Maqdis. Er is de laag van de aanbidding: al Aqsa behoort tot de grote moskeeën van de islam. En er is de laag van de nachtelijke reis: Profeet Mohammed ﷺ werd van de heilige moskee in Mekka naar al Aqsa gebracht.

Allah (God) zegt: “Verheven is Degene Die Zijn dienaar bij nacht deed reizen van de heilige moskee naar de verre moskee, waarvan Wij de omgeving hebben gezegend, opdat Wij hem van Onze tekenen zouden laten zien. Voorwaar, Hij is de Alhorende, de Alziende.” Soera al Isra 17:1.

Dit vers vormt de kern van de islamitische betekenis van Jeruzalem. De reis begint bij de heilige moskee (Masjid al Haram) in Mekka en gaat naar de verre moskee, al Masjid al Aqsa. Allah noemt niet alleen de moskee, maar ook haar omgeving gezegend. De plaats krijgt dus betekenis door de openbaring, niet door menselijke propaganda.

Voor moslims is Jeruzalem daarom een stad die in de Koran wordt verbonden met de tekenen van Allah, met de reis van Zijn Boodschapper ﷺ en met een gezegend gebied dat deel uitmaakt van de geschiedenis van aanbidding en profeetschap.

Jeruzalem, al Quds, Bayt al Maqdis en al Aqsa: waarover spreken we precies?

Er ontstaat vaak verwarring doordat verschillende namen door elkaar worden gebruikt. In het Nederlands zeggen we meestal Jeruzalem. In het taalgebruik van moslims komen ook namen voor zoals al Quds en Bayt al Maqdis. Daarnaast is er al Masjid al Aqsa, de verre moskee. Deze begrippen raken elkaar, maar betekenen niet altijd precies hetzelfde.

Jeruzalem verwijst naar de stad. Al Quds betekent de heilige of geheiligde plaats. Bayt al Maqdis wordt binnen de islam gebruikt als naam voor de heilige stad of het geheiligde gebied. Voor moslims verwijst deze naam naar een plaats die verbonden is met profeten, openbaring, gebed en aanbidding.

Al Masjid al Aqsa verwijst in islamitisch gebruik naar het volledige gezegende ommuurde terrein van al Aqsa. Dat onderscheid is noodzakelijk, omdat veel mensen al Aqsa alleen herkennen aan één gebouw op een foto, terwijl moslims spreken over een veel bredere heilige ruimte.

Is al Aqsa alleen de moskee met de grijze koepel?

Nee. De moskee met de grijze koepel, vaak de qibli moskee genoemd, is een belangrijk gebedsgebouw binnen het terrein van al Masjid al Aqsa. De Rotskoepel, met de bekende gouden koepel, is eveneens een belangrijk en beroemd gebouw binnen hetzelfde terrein. Al Aqsa is echter niet beperkt tot een van deze gebouwen.

Het terrein van al Masjid al Aqsa beslaat ongeveer 144.000 vierkante meter. Binnen dit gebied bevinden zich meerdere gebedsplaatsen, historische bouwwerken, poorten, open pleinen en onderwijsplaatsen. Voor moslims behoort het hele terrein tot de gezegende moskee. De Rotskoepel is dus niet ‘de hele Aqsa’, maar staat wel binnen het terrein van al Aqsa.

Deze uitleg is niet alleen technisch. Zij bepaalt ook hoe men de liefde, zorg en pijn van moslims rond deze plaats begrijpt. Wanneer moslims spreken over de heiligheid van al Aqsa, spreken zij over een geheel: een heilige ruimte die in hun geloof verbonden is met de Koran, de nachtelijke reis, de profeten en eeuwen van aanbidding.

Wat betekent het dat Allah het gebied rond al Aqsa heeft gezegend?

De Koran noemt de omgeving van al Aqsa gezegend. Die zegen moet niet oppervlakkig worden begrepen. Het gaat niet alleen om vruchtbaarheid, schoonheid of historische betekenis. Binnen de islam heeft deze zegen vooral te maken met openbaring, profeten, aanbidding, leiding en de plaats die dit gebied kreeg in de geschiedenis van de mensheid.

Meerdere verzen in de Koran worden door veel geleerden in verband gebracht met het gezegende land van al Sham en de omgeving van Bayt al Maqdis. Over Ibrahim en Loet, vrede zij met hen, zegt Allah (God): “En Wij redden hem en Loet naar het land dat Wij voor de werelden hadden gezegend.” Soera al Anbiya 21:71.

Over Soelayman, vrede zij met hem, zegt Allah (God): “En aan Soelayman maakten Wij de stormachtige wind dienstbaar, die op zijn bevel waaide naar het land dat Wij hadden gezegend. En Wij waren van alles op de hoogte.” Soera al Anbiya 21:81.

Ook over de kinderen van Israiel en hun bevrijding spreekt de Koran in termen van een gezegend gebied. Allah (God) zegt: “En Wij lieten het volk dat onderdrukt was de oostelijke en westelijke delen van het land erven dat Wij hadden gezegend. En het goede woord van jouw Heer werd vervuld voor de kinderen van Israiel vanwege hun geduld. En Wij vernietigden wat Farao en zijn volk maakten en wat zij bouwden.” Soera al Araf 7:137.

Deze verzen tonen dat de zegen van het land verbonden is met geloof, onderdrukking, bevrijding, profeten en goddelijke leiding. Jeruzalem en haar omgeving bevinden zich in een gebied waar Allah tekenen liet zien, waar profeten leefden, waar volkeren werden beproefd en waar gehoorzaamheid, onrecht, geduld en verantwoordelijkheid zichtbaar werden in de geschiedenis.

Welke moskee werd na de Kaaba als tweede op aarde geplaatst?

Een van de belangrijkste hadith over de ouderdom van al Aqsa is de hadith van Aboe Dharr, moge Allah tevreden met hem zijn. Hij vroeg de Profeet ﷺ naar de eerste moskeeën op aarde.

Aboe Dharr zei: “Ik zei: ‘O Boodschapper van Allah, welke moskee werd als eerste op aarde geplaatst?’ Hij zei: ‘De heilige moskee.’ Ik zei: ‘Daarna welke?’ Hij zei: ‘De verre moskee.’ Ik zei: ‘Hoeveel tijd was er tussen beide?’ Hij zei: ‘Veertig jaar. Daarna, waar het gebed jou ook bereikt, verricht daar het gebed, want dat is een plaats van gebed.’” Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim.

Deze hadith leert dat al Aqsa als plaats van aanbidding niet pas een latere politieke uitvinding is. De Profeet ﷺ verbond de heilige moskee in Mekka en de verre moskee in Jeruzalem met de vroege geschiedenis van aanbidding op aarde.

Tegelijkertijd moet men dit zorgvuldig begrijpen. De hadith betekent niet dat de gebouwen die men vandaag ziet vanaf het begin in hun huidige vorm bestonden. Gebouwen kunnen worden verwoest, herbouwd, uitgebreid en veranderd. De betekenis ligt dieper: het gaat om de oorspronkelijke plaats van aanbidding en de heilige functie van de plek. Zoals de Kaaba door Ibrahim en Ismail, vrede zij met hen, werd herbouwd op een plaats met een oudere heilige betekenis, zo werd ook al Aqsa door latere profeten en gemeenschappen verbonden met aanbidding, vernieuwing en herbouw.

Jeruzalem vóór de islam: een land van openbaring en profeten

De islam laat de geschiedenis van Jeruzalem niet pas in de zevende eeuw beginnen. Voor moslims is Jeruzalem verbonden met een veel oudere geschiedenis van profeten. Allah stuurde door de eeuwen heen profeten die opriepen tot de aanbidding van de ene God, tot rechtvaardigheid en tot gehoorzaamheid aan de openbaring.

Ibrahim, vrede zij met hem, heeft binnen de islam een centrale plaats als vader van profeten en als voorbeeld van zuivere overgave aan Allah. Zijn geschiedenis is verbonden met verschillende heilige gebieden, waaronder Mekka en het gezegende land waarheen Allah hem redde. Zijn lijn loopt via Ishaq en Yaqoeb, vrede zij met hen, door naar de kinderen van Israiel en de profeten die onder hen werden gezonden.

Moesa, vrede zij met hem, is verbonden met de bevrijding van de kinderen van Israiel uit de onderdrukking van Farao en met de opdracht om het heilige land binnen te gaan. Allah (God) zegt dat Moesa tegen zijn volk zei: “O mijn volk, ga het heilige land binnen dat Allah voor jullie heeft voorgeschreven, en keer niet terug op jullie schreden, want dan zullen jullie als verliezers terugkeren.” Soera al Maida 5:21.

Dawoed en Soelayman, vrede zij met hen, worden binnen de islam gezien als profeten en koningen aan wie Allah bijzondere gunsten schonk. Hun geschiedenis is nauw verbonden met het land van Jeruzalem. Zakariyya, Yahya en Isa, vrede zij met hen, herinneren aan de latere profetische aanwezigheid in dit gezegende gebied. Maryam, vrede zij met haar, heeft in de Koran een bijzondere plaats als zuivere dienares van Allah en moeder van Isa, vrede zij met hem.

De islam beschouwt deze profeten niet als concurrerende bezitters van verschillende religieuze gebieden. Zij zijn dienaren van dezelfde God, gezonden naar verschillende volken en tijden, met één centrale boodschap: aanbid Allah alleen en leef volgens Zijn leiding. Wanneer een moslim Jeruzalem noemt, spreekt hij daarom niet alleen over een stad, maar ook over een groot deel van de geschiedenis van de profeten.

Bayt al Maqdis: hoe de islam de geschiedenis van de profeten begrijpt

Bayt al Maqdis is voor moslims niet alleen een oude naam. De naam verwijst naar een geheiligde plaats die in het bewustzijn van moslims verbonden is met profeten, gebed en openbaring. De liefde van moslims voor Jeruzalem is daarom niet gebaseerd op het uitwissen van eerdere profeten, maar op het erkennen van hun boodschap binnen de leiding van de Koran en de profetische leiding (soenna) van Mohammed ﷺ.

De islam maakt de geschiedenis van Jeruzalem niet kleiner, maar plaatst haar binnen de boodschap van alle profeten: Allah alleen aanbidden, onrecht vermijden, leiding volgen en terugkeren naar de openbaring. De stad herinnert moslims eraan dat de islam zichzelf niet ziet als een losse beweging zonder wortels, maar als de bevestiging en voltooiing van de boodschap van de profeten.

Daarom is het misleidend om de islamitische verbondenheid met Jeruzalem uitsluitend uit latere politieke gebeurtenissen te verklaren. De Koran verbindt moslims met eerdere profeten, de nachtelijke reis verbindt Mekka met al Aqsa en de hadith verbinden al Aqsa met de vroegste plaatsen van aanbidding.

De nachtelijke reis naar al Aqsa: waarom begon de reis van Mekka naar Jeruzalem?

De nachtelijke reis (isra) is een van de grootste gebeurtenissen uit het leven van Profeet Mohammed ﷺ. Allah bracht Zijn dienaar bij nacht van de heilige moskee in Mekka naar de verre moskee in Jeruzalem. Daarna vond de hemelreis plaats, waarin de Profeet ﷺ grote tekenen van Allah zag.

Het is veelzeggend dat in het vers niet rechtstreeks een reis van Mekka naar de hemelen wordt genoemd, maar eerst de reis naar al Aqsa. Daarmee worden de heilige moskee en de verre moskee met elkaar verbonden. Mekka en Jeruzalem worden in één vers van de openbaring samengebracht.

Het vers noemt Profeet Mohammed ﷺ ‘Zijn dienaar’. De hoogste eer van de Profeet ﷺ wordt hier verbonden met zijn dienaarschap tegenover Allah. De reis naar al Aqsa was een werkelijk wonderteken van Allah, verbonden met aanbidding, openbaring en de bijzondere plaats van de Profeet ﷺ.

De Profeet ﷺ als imam van de profeten in Jeruzalem

In authentieke hadith wordt vermeld dat Profeet Mohammed ﷺ tijdens de nachtelijke reis de profeten ontmoette en hen in het gebed voorging. Deze gebeurtenis heeft een diepe betekenis. Zij laat zien dat zijn boodschap niet losstaat van de profeten vóór hem, maar hun boodschap bevestigt en voltooit.

Het gebed met de profeten in Jeruzalem toont de eenheid van de profetische lijn. De profeten kwamen niet met concurrerende goden of tegengestelde oproepen tot aanbidding. Hun kernboodschap was één: aanbid Allah alleen. Dat Profeet Mohammed ﷺ als imam voorging, wijst binnen de islam op zijn plaats als laatste profeet en op de voltooiing van de openbaring.

Jeruzalem wordt hierdoor een plaats waar de geschiedenis van het profeetschap samenkomt. Ibrahim, Moesa, Isa en andere profeten, vrede zij met hen, behoren voor moslims niet tot een vreemd verleden. Zij zijn geliefde boodschappers van Allah. De Profeet ﷺ kwam niet om hen uit de herinnering te wissen, maar om dezelfde waarheid in haar laatste vorm te brengen.

Al Aqsa, de hemelreis en de verplichting van het gebed

Na de nachtelijke reis naar al Aqsa vond de hemelreis plaats. In authentieke hadith wordt beschreven hoe de Profeet ﷺ naar de hemelen werd geleid, profeten ontmoette en grote tekenen van Allah zag. Tijdens deze reis werd ook het gebed als dagelijkse verplichting voor de moslims vastgesteld.

Dit geeft al Aqsa in het bewustzijn van moslims een bijzondere plaats. De reis begint op aarde, tussen Mekka en Jeruzalem, maar opent vervolgens naar de hemelse werkelijkheid. De herinnering aan al Aqsa raakt daardoor niet alleen de geschiedenis, maar ook het gebed, de aanbidding en de dagelijkse band van de moslim met Allah.

Toch blijft de islam zuiver in de aanbidding. Moslims aanbidden geen stenen, muren of koepels. Zij aanbidden Allah. De heiligheid van een plaats betekent binnen de islam dat Allah haar een bijzondere waarde heeft gegeven en dat gelovigen die waarde met eerbied behandelen.

Waarom was Jeruzalem de eerste gebedsrichting van de moslims?

In de vroege periode baden de moslims in de richting van Jeruzalem. Dit staat bekend als de eerste gebedsrichting (qibla). Later werd de gebedsrichting veranderd naar de Kaaba in Mekka. Deze verandering was een belangrijk moment in de vorming van de moslimgemeenschap.

Allah (God) zegt: “Wij hebben gezien hoe jouw gezicht zich naar de hemel wendt. Daarom zullen Wij jou zeker naar een gebedsrichting wenden waarmee jij tevreden bent. Wend jouw gezicht dan in de richting van de heilige moskee. En waar jullie ook zijn, wend jullie gezichten in haar richting. En degenen aan wie het Boek is gegeven, weten zeker dat dit de waarheid is van hun Heer. En Allah is niet onachtzaam over wat zij doen.” Soera al Baqara 2:144.

Dit vers toont dat de heilige moskee in Mekka de uiteindelijke gebedsrichting van de moslims werd. De Kaaba werd het zichtbare centrum van de dagelijkse gebeden, de eenheid van de moslimgemeenschap en de richting van de aanbidding.

De verandering van de gebedsrichting betekende niet dat Jeruzalem haar islamitische waarde verloor. Zij betekende dat de Kaaba opnieuw haar centrale plaats kreeg binnen de gemeenschap van Mohammed ﷺ, terwijl Jeruzalem haar eigen gezegende plaats behield. Mekka werd de richting van het gebed, Medina werd de stad van de profetische gemeenschap en Jeruzalem bleef de stad van al Aqsa, de profeten, de nachtelijke reis en de eerste gebedsrichting.

Mekka, Medina en Jeruzalem: drie steden, drie betekenissen

Mekka, Medina en Jeruzalem zijn drie heilige steden die ieder een eigen betekenis hebben in het bewustzijn van moslims. Zij zijn niet in alle regels aan elkaar gelijk en hebben ook niet precies dezelfde status, maar elke stad heeft een diepe plaats binnen de islam.

Mekka is de stad van de heilige moskee, de Kaaba, de bedevaart en de gebedsrichting. Medina is de stad waar de Profeet ﷺ de gemeenschap opbouwde en waar de profetische leiding zichtbaar werd in aanbidding, bestuur, gezin, markt, recht en broederschap. Jeruzalem is de stad van al Aqsa, de nachtelijke reis, de eerste gebedsrichting en de herinnering aan vele profeten.

Deze steden staan niet tegenover elkaar. Allah heeft verschillende plaatsen verschillende waarden gegeven. Wie Mekka eert, hoeft Jeruzalem niet te vergeten. Wie Jeruzalem liefheeft, hoeft de centrale plaats van Mekka niet te verminderen. Juist deze samenhang geeft de islamitische wereldkaart haar diepte: zij is gebouwd op aanbidding, openbaring en herinnering, niet op nationalisme.

Waarom behoort al Aqsa tot de drie moskeeën met bijzondere reiswaarde?

De bijzondere plaats van al Aqsa blijkt ook uit de bekende hadith over de drie moskeeën waarvoor men speciaal een reis onderneemt met het doel daar te aanbidden. De Profeet ﷺ zei: “Er wordt geen reis ondernomen behalve naar drie moskeeën: deze moskee van mij, de heilige moskee en de verre moskee.” Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim.

Deze hadith noemt al Aqsa naast de heilige moskee in Mekka en de moskee van de Profeet ﷺ in Medina. Daarmee wordt duidelijk dat de plaats van al Aqsa niet modern of uitsluitend politiek is. Zij is verankerd in de hadith van de Profeet ﷺ.

De hadith betekent niet dat men nergens anders naartoe mag reizen voor toegestane doelen, zoals familiebezoek, studie of handel. Geleerden leggen uit dat het hier gaat om reizen met het specifieke religieuze doel een moskee te bezoeken vanwege haar bijzondere waarde voor aanbidding. In die zin nemen deze drie moskeeën een unieke plaats in.

Wat betekent liefde voor al Aqsa in het bewustzijn van moslims?

Liefde voor al Aqsa betekent niet alleen dat men door nieuwsbeelden wordt geraakt. Zij betekent ook dat men kennis draagt over haar plaats binnen de islam. Veel moslims kennen de naam al Aqsa vooral via pijn, conflict en politieke berichten. De islamitische verbondenheid begint echter eerder: bij de Koran, hadith, profeten, gebed en geschiedenis.

Een gezonde liefde voor al Aqsa bestaat uit kennis, smeekbede, verbondenheid en verantwoordelijkheid. Ouders kunnen hun kinderen leren dat al Aqsa niet alleen een plaats van problemen is, maar ook een plaats van openbaring en aanbidding. Leraren kunnen uitleggen dat Jeruzalem verbonden is met profeten die moslims allemaal respecteren. Imams kunnen herinneren aan de hadith zonder de preek tot een politieke uitbarsting te maken.

Dit betekent niet dat de politieke werkelijkheid onbelangrijk is. Onrecht, verlies en beperkingen raken moslims diep, juist omdat al Aqsa voor hen geen neutraal monument is. De liefde voor Jeruzalem wordt echter niet door het nieuws bepaald. Zij wordt gedragen door geloof, kennis en de overtuiging dat Allah de geschiedenis leidt.

Jeruzalem na de Profeet ﷺ: waarom bleef de stad aanwezig in het hart van de umma?

Na het overlijden van de Profeet ﷺ bleef Jeruzalem aanwezig in het hart van de moslimgemeenschap. De Koran had de stad genoemd, de Profeet ﷺ had over haar gesproken en de vroege moslims wisten dat zij verbonden was met de geschiedenis van de profeten.

Toen de moslims zich tijdens de periode van de rechtgeleide kaliefen buiten Arabië verspreidden, kwam ook Jeruzalem in beeld. Dit gebeurde niet alleen als militaire of politieke uitbreiding. Voor moslims had de stad al een religieuze betekenis voordat zij onder islamitisch bestuur kwam.

Daarom is de opening van Jeruzalem tijdens het kalifaat van Omar ibn al Khattab, moge Allah tevreden met hem zijn, een belangrijk moment. Het was een ontmoeting tussen islamitisch bestuur en een stad die voor meerdere religieuze gemeenschappen belangrijk was. De vraag was niet alleen wie de stad zou besturen, maar ook hoe de macht zich zou gedragen in een plaats met zo’n grote religieuze betekenis.

Omar ibn al Khattab en de opening van Jeruzalem

Omar ibn al Khattab, moge Allah tevreden met hem zijn, heeft een bijzondere plaats in de islamitische geschiedenis van Jeruzalem. Toen de stad tijdens zijn kalifaat onder islamitisch bestuur kwam, wordt zijn binnenkomst herinnerd als een gebeurtenis van eenvoud, waardigheid en verantwoordelijkheid.

In islamitische historische bronnen wordt verteld dat Omar de inwoners veiligheid gaf voor hun leven, bezit en kerken. De bekende tekst die vaak de Omariaanse overeenkomst wordt genoemd, is in verschillende vormen overgeleverd, maar de algemene betekenis is duidelijk: de christelijke bevolking kreeg veiligheid, haar kerken werden beschermd en zij werd niet gedwongen haar religie te verlaten.

Deze herinnering laat zien hoe de heiligheid van een stad binnen islamitisch bestuur behoort te worden begrepen. Een heilige stad mag geen plaats worden van wraak, vernedering of dwang. Zij is een toevertrouwde verantwoordelijkheid. Macht moet daar juist meer vrees voor Allah oproepen, niet minder.

Omar wordt ook herinnerd om zijn weigering in een kerk te bidden toen hem dat werd aangeboden, uit vrees dat latere moslims die plaats als moskee zouden opeisen omdat hij er had gebeden. Deze gebeurtenis wordt vaak genoemd als voorbeeld van vooruitziende rechtvaardigheid: hij dacht niet alleen aan zijn eigen handeling, maar ook aan de mogelijke gevolgen ervan voor anderen.

Jeruzalem als amanah: bescherming van mensen, kerken en heilige plaatsen

Jeruzalem als amanah betekent dat de stad niet alleen een plaats is die men liefheeft, maar ook een plaats waarvoor men verantwoordelijkheid draagt. Binnen de islam kan liefde voor heilige plaatsen niet van rechtvaardigheid worden losgemaakt.

Allah (God) zegt: “O jullie die geloven, wees standvastig voor Allah als getuigen van rechtvaardigheid. En laat de haat tegenover een volk jullie er niet toe brengen niet rechtvaardig te zijn. Wees rechtvaardig; dat is dichter bij godsbewustzijn. En vrees Allah. Voorwaar, Allah is volledig op de hoogte van wat jullie doen.” Soera al Maida 5:8.

De herinnering aan Omar ibn al Khattab laat zien dat islamitische macht in Jeruzalem idealiter bescherming moest bieden aan mensen en heilige plaatsen. Christenen bleven aanwezig, kerken bleven bestaan en religieuze gemeenschappen behielden een plaats. Geen enkel menselijk bestuur is vrij van tekortkomingen, maar het islamitische ideaal was duidelijk: heilige plaatsen vragen om rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid.

Deze betekenis wordt scherper wanneer men later naar de kruistochten kijkt. Toen de kruisvaarders Jeruzalem in 1099 innamen, vermelden historische bronnen ernstige slachtingen onder moslims en joden. Dat is een donkere bladzijde in de geschiedenis van de stad. De vergelijking moet niet worden gebruikt om haat te voeden, maar helpt wel te begrijpen waarom moslims de herinnering aan Omar en later Salah addin zo sterk waarderen.

Binnen de islam hoort Jeruzalem geen plaats te zijn van religieuze zuivering of etnische arrogantie. Het is een plaats waar de ernst van de aanbidding juist moet leiden tot rechtvaardigheid, bescherming en nederigheid tegenover Allah.

De Omajjaden, de Rotskoepel en de zichtbare islamitische aanwezigheid

Tijdens de Omajjadische periode kreeg Jeruzalem een sterke zichtbare islamitische aanwezigheid. De Rotskoepel werd gebouwd tijdens het bewind van Abd al Malik ibn Marwan en behoort tot de bekendste bouwwerken uit de islamitische geschiedenis. Ook het zuidelijke gebedsgebouw van al Aqsa kreeg in de vroege islamitische periode vorm en werd later meerdere keren hersteld en aangepast.

De Rotskoepel moet niet worden verward met al Aqsa als geheel, maar heeft wel een grote symbolische en historische betekenis. De inscripties benadrukken de eenheid van Allah en de profetische boodschap. In een stad met een sterke geschiedenis van eerdere profeten werd zo ook de islamitische getuigenis zichtbaar: Allah is één, Hij heeft geen deelgenoten en Mohammed ﷺ is Zijn Boodschapper.

De aandacht van de Omajjaden voor Jeruzalem laat zien dat de stad niet aan de rand van het islamitische bewustzijn stond. Al in de eerste eeuw van de islamitische geschiedenis werd haar religieuze en symbolische plaats zichtbaar gemaakt in architectuur, aanbidding en publieke herinnering. De gebouwen maakten die herinnering zichtbaar, maar schiepen haar niet uit het niets. De oorsprong van de heiligheid ligt in de openbaring, de hadith en de geschiedenis van de profeten.

De kruistochten en het verlies van Jeruzalem

De kruistochten vormden een diepe breuk in de geschiedenis van Jeruzalem. Toen de kruisvaarders de stad in 1099 innamen, werd Jeruzalem voor moslims een plaats van verlies, pijn en herinnering. Historische bronnen beschrijven groot geweld tegen de bevolking, waaronder moslims en joden. Voor de islamitische wereld werd dit een wond die generaties lang bleef doorwerken.

De stad was voor moslims niet alleen een strategische plaats. Zij was de stad van al Aqsa, de eerste gebedsrichting, het gezegende land en vele profeten. Daarom werd het verlies van Jeruzalem ervaren als meer dan alleen politiek verlies.

De kruistochten behoren tot de geschiedenis van Jeruzalem, maar zij vormen niet het begin van de islamitische liefde voor de stad. Die liefde is ouder, dieper en sterker dan oorlog alleen. Het verlies liet zien hoe kwetsbaar heilige plaatsen kunnen worden wanneer macht, oorlog en religieuze taal met elkaar worden vermengd.

Salah addin en de heropening van Jeruzalem

Salah addin is in de islamitische herinnering sterk verbonden met de heropening van Jeruzalem in 1187. Na de slag bij Hattin kwam de weg naar de stad open en keerde Jeruzalem terug onder islamitisch bestuur. Deze gebeurtenis kreeg grote betekenis, omdat zij volgde op bijna negentig jaar kruisvaardersheerschappij.

Wat Salah addin in de herinnering van moslims bijzonder maakte, was niet alleen zijn militaire overwinning. Het was ook de manier waarop hij binnen de harde werkelijkheid van middeleeuwse oorlog meer beheersing en bescherming toonde dan de kruisvaarders in 1099 hadden gedaan. Dezelfde massale slachting werd niet herhaald. Veel levens werden gespaard, regelingen werden getroffen en de heilige plaatsen werden opnieuw verbonden met islamitische aanbidding.

In de geschiedenis van Jeruzalem blijft Salah addin verbonden met herstel, geduld en hernieuwde waardigheid rond al Aqsa. Zijn optreden laat zien dat de liefde voor Jeruzalem bij moslims niet alleen herinnering aan verlies is, maar ook hoop op terugkeer, herstel van de aanbidding en bescherming van de heilige plaats.

Jeruzalem onder latere islamitische rijken

Na de tijd van Salah addin bleef Jeruzalem een plaats van aanbidding, onderwijs, bezoek en zorg. Onder de Ajjoebieden, Mammelukken en Ottomanen werden scholen, fonteinen, poorten, wegen, religieuze instellingen en liefdadige stichtingen onderhouden of gebouwd. Al Aqsa bleef een plaats waar geleerden kwamen, studenten leerden, bezoekers baden en gemeenschappen leefden.

Jeruzalem was niet altijd politiek de belangrijkste stad van de islamitische wereld. Damascus, Bagdad, Caïro, Cordoba, Istanbul en andere steden speelden op verschillende momenten grotere politieke of intellectuele rollen. De religieuze plaats van Jeruzalem bleef echter bestaan. Niet iedere heilige stad hoeft een hoofdstad te zijn om haar heiligheid te behouden.

De aanwezigheid van islamitische stichtingen, scholen en onderhoudswerk laat zien dat moslims de stad niet alleen in tijden van oorlog herinnerden. Zij droegen er ook zorg voor tijdens perioden van bestuur. Heilige plaatsen blijven niet alleen bestaan door strijd, maar ook door onderwijs, gebed, water, onderhoud, rechtspraak, gastvrijheid en religieuze stichtingen (waqf).

Soera al Isra: Bayt al Maqdis, geschiedenis en de terugkeer naar de moskee

Soera al Isra noemt niet alleen de nachtelijke reis naar al Aqsa. In dezelfde soera spreekt Allah ook over de kinderen van Israiel, verderf, macht, verlies, het binnengaan van de moskee en de waarschuwing dat wanneer zij terugkeren, Allah met Zijn oordeel terugkeert. Over de precieze historische toepassing van deze verzen hebben geleerden verschillende verklaringen gegeven. Daarom worden deze verzen hier niet gebruikt om één moderne gebeurtenis gedetailleerd te duiden, maar om te laten zien dat de geschiedenis rond Bayt al Maqdis in de Koran zelf wordt verbonden met ernst, beproeving en goddelijke belofte.

Allah (God) zegt: “En Wij bepaalden voor de kinderen van Israiel in het Boek: ‘Jullie zullen zeker tweemaal verderf zaaien op aarde, en jullie zullen zeker grote hoogmoed bereiken.’ Wanneer dan de belofte van de eerste van de twee kwam, stuurden Wij tegen jullie dienaren van Ons met grote kracht. Zij drongen door tot diep in de woningen, en het was een belofte die uitgevoerd werd. Daarna gaven Wij jullie opnieuw de overhand over hen, en Wij versterkten jullie met bezit en zonen, en Wij maakten jullie talrijker in aantal. Als jullie goed doen, doen jullie goed voor julliezelf. En als jullie kwaad doen, dan is dat tegen julliezelf. Wanneer dan de belofte van de laatste kwam, was het om jullie gezichten te bedroeven, om de moskee binnen te gaan zoals zij haar de eerste keer binnengingen, en om volledig te vernietigen wat zij overwonnen. Misschien zal jullie Heer jullie genadig zijn. Maar als jullie terugkeren, keren Wij terug. En Wij hebben de hel gemaakt tot een gevangenis voor de ongelovigen.” Soera al Isra 17:4-8.

Voor moslims zijn deze verzen voldoende om te begrijpen dat Bayt al Maqdis geen gewone plaats in de geschiedenis is. De Koran verbindt deze geschiedenis met gehoorzaamheid, verderf, bestraffing, terugkeer, waarschuwing en hoop. Moslims geloven dat de belofte van Allah waar is, ook wanneer mensen niet weten wanneer en hoe Allah haar zichtbaar maakt. De geschiedenis staat niet stil: macht wisselt, tijden veranderen en wat vandaag overheerst, hoeft niet te blijven bestaan. Vanuit dat besef dragen moslims hun liefde voor al Aqsa met geduld, hoop en vertrouwen in Allah.

Jeruzalem in de moderne tijd: verlies, controle en hoop op terugkeer

Na eeuwen van islamitische aanwezigheid kwam Jeruzalem in de moderne tijd in een nieuwe fase terecht. Na het einde van het Ottomaanse bestuur kwam Palestina onder Brits mandaat. Later veranderde de politieke werkelijkheid opnieuw. Sinds 1967 staat Oost-Jeruzalem, waaronder de Oude Stad en het gebied van al Aqsa, onder Israëlische controle.

Binnen het terrein van al Aqsa vervult de islamitische waqf een religieuze en administratieve rol. De bredere controle over veiligheid, toegang en politieke macht ligt echter niet bij de moslims. Dat maakt de huidige situatie voor moslims niet alleen pijnlijk, maar ook historisch zwaar: een plaats die eeuwenlang door moslims als heilige amanah werd beheerd, bevindt zich nu in een toestand van beperking, spanning en betwisting.

Daarbij bestaan er in Israël stromingen die streven naar veranderingen in de bestaande situatie rond al Aqsa. Soms gaat het om ruimere toegang, soms om gebed op het terrein en bij extremere stemmen zelfs om ingrijpende veranderingen in de religieuze status van de plaats. Voor moslims raakt dit niet alleen de politiek, maar ook geloof, geschiedenis en aanbidding. Zij zien al Aqsa niet als een neutraal monument, maar als een gezegende moskee die in de Koran en de hadith een eigen plaats heeft.

Verlies betekent binnen de islamitische geschiedenis echter niet dat hoop verdwijnt. Moslims geloven dat macht wisselt, dat onrecht niet het laatste woord heeft en dat Allah Zijn belofte waarmaakt op de wijze en het tijdstip die Hij wil. Zij weten niet hoe de toekomst precies zal verlopen, maar blijven hopen en bidden dat al Aqsa terugkeert naar een toestand van rechtvaardigheid, veiligheid, vrije aanbidding en islamitische waardigheid.

Allah (God) zegt: “En Wij hebben in de Zaboer, na de herinnering, geschreven dat Mijn rechtvaardige dienaren de aarde zullen erven.” Soera al Anbiya 21:105.

Allah (God) zegt ook: “Moesa zei tegen zijn volk: ‘Zoek hulp bij Allah en wees geduldig. Voorwaar, de aarde behoort Allah toe. Hij laat haar erven aan wie Hij wil van Zijn dienaren. En de uiteindelijke uitkomst behoort toe aan de godsbewusten.’” Soera al Araf 7:128.

Deze verzen geven de gelovige geen ruimte voor wanhoop. Zij leren geduld, vertrouwen en het besef dat de geschiedenis niet buiten Allahs macht staat. Voor moslims is de hoop op rechtvaardigheid rond al Aqsa daarom geen lege politieke fantasie, maar onderdeel van het geloof dat de aarde aan Allah toebehoort, dat onrecht niet het laatste woord heeft en dat de uiteindelijke uitkomst bij Hem ligt.

Wat blijft Jeruzalem betekenen in het islamitische bewustzijn?

Jeruzalem blijft in het bewustzijn van moslims een plaats waar veel betekenissen samenkomen: openbaring, profeten, al Aqsa, de nachtelijke reis, de eerste gebedsrichting, aanbidding, verlies, terugkeer, amanah en hoop. Boven alles herinnert Jeruzalem echter aan Allah. Dat is de kern.

Zonder deze kern wordt Jeruzalem alleen een vlag, debat of wond. Met deze kern wordt de stad een teken dat de geschiedenis van de mens niet losstaat van de openbaring, dat de profeten met elkaar verbonden zijn, dat heilige plaatsen om rechtvaardigheid vragen en dat tijdelijke macht nooit sterker is dan Allahs beschikking.

Daarom blijft Jeruzalem voor moslims een stad van kennis, verdriet, hoop en verantwoordelijkheid. Zij vraagt niet alleen om emotie, maar ook om begrip. Niet alleen om herinnering, maar ook om eerlijkheid. Niet alleen om liefde, maar ook om vertrouwen in Allahs belofte.

Wie Jeruzalem binnen de islam wil begrijpen, moet de stad zien in het licht van de Koran, de profetische leiding, de geschiedenis van de profeten en de morele verantwoordelijkheid van amanah. Dan wordt zichtbaar waarom deze stad, ondanks alle pijn en strijd, een gezegende plaats blijft in het hart van de moslimgemeenschap.