Ammar ibn Jasir: van al Yamama en Koefa tot zijn dood bij Siffin – deel 2

Toen Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem) overleed, was Ammar ibn Jasir (Ammar ibn Yasir), moge Allah tevreden met hem zijn, geen jonge man meer. Hij had de vervolging in Mekka overleefd, zijn ouders onder de martelingen verloren, de emigratie naar Medina meegemaakt en naast de Profeet ﷺ moskeeën gebouwd en veldslagen doorstaan. Hij droeg kennis over de rituele reiniging, het gebed en de omgang met beproevingen, maar ook een voorspelling waarvan de volle betekenis nog verborgen lag: een opstandige groep zou hem ooit doden.

Na het overlijden van de Profeet ﷺ veranderde de aard van zijn verantwoordelijkheid. De eerste beproevingen waren vooral gekomen van mensen die de islam openlijk bestreden. Nu moest de gemeenschap zonder de levende aanwezigheid van haar boodschapper beslissingen nemen over bestuur, oorlog, gebiedsuitbreiding en interne meningsverschillen. Ammar ibn Jasir zou onder Aboe Bakr en Omar deelnemen aan de verdediging en opbouw van de jonge staat. Vervolgens werd hij bestuurder van Koefa, uitte hij kritiek op enkele bestuurlijke ontwikkelingen onder kalief Oethman en koos hij na diens gewelddadige dood de zijde van Ali ibn Aboe Talib.

Zijn laatste levensjaren kunnen gemakkelijk worden teruggebracht tot één politieke tegenstelling: Ali tegenover Moawiya. Daarmee zou echter veel verloren gaan. Ammar ibn Jasir was vóór Siffin al tientallen jaren metgezel, strijder, overleveraar, bestuurder en leraar geweest. Zijn keuze voor Ali ontstond niet op één dag en zijn dood was niet alleen de dood van een soldaat. Toen hij bij Siffin viel, keerde een woord terug dat de Profeet ﷺ vele jaren eerder had uitgesproken terwijl Ammar ibn Jasir nog leemblokken voor de moskee droeg.

Al Yamama: standvastig toen de gelederen terugweken

Kort na het overlijden van de Profeet ﷺ werd het Arabische Schiereiland getroffen door opstanden en afscheidingsbewegingen. Sommige stammen weigerden nog langer de financiële verplichtingen van de moslimgemeenschap na te komen. Andere volgden personen die zelf aanspraak maakten op profeetschap. De gevaarlijkste beweging was die van Moesailima in al Yamama.

Moesailima beschikte over een groot aantal volgelingen uit Banoe Hanifa. De strijd tegen hem was daarom geen kleine strafexpeditie, maar een zware veldslag waarin veel ervaren moslims en Koranreciteerders omkwamen. Tijdens de eerste confrontaties raakten delen van het leger van Aboe Bakr as Siddiq (Abu Bakr al Siddiq), moge Allah tevreden met hem zijn, ontregeld.

Ammar ibn Jasir bevond zich tussen de strijders. In biografische en historische overleveringen wordt verteld dat hij op een rots of verhoogde plaats ging staan toen de gelederen uiteen dreigden te vallen. Een van zijn oren was ernstig verwond of gedeeltelijk afgesneden. Terwijl het bloed langs hem liep, riep hij de terugwijkende mannen terug. Volgens een bekende formulering zei hij: “Moslims, vluchten jullie weg van het paradijs? Ik ben Ammar ibn Jasir. Kom naar mij terug!”

De woorden waren geen rustige redevoering achter veilige linies. Ammar ibn Jasir stond zichtbaar tussen de strijders en bleef vechten. Zijn oproep maakte deel uit van een bredere hergroepering waarin de moslims hun eenheden opnieuw ordenden en daarna de aanval hervatten.

De verwonding aan zijn oor werd later een herkenbaar onderdeel van zijn verschijning. Er wordt verteld dat iemand hem jaren daarna probeerde te beledigen door naar zijn verminkte oor te verwijzen. Ammar ibn Jasir zou hebben geantwoord dat juist zijn beste oor werd bespot: het oor dat hij bij al Yamama in de strijd voor de gemeenschap had verloren.

De uitspraak is in verschillende historische vormen overgeleverd. Haar betekenis past bij de manier waarop Ammar ibn Jasir lichamelijke verwondingen droeg. De littekens van Mekka en al Yamama werden geen reden om zich uit het openbare leven terug te trekken. Zij herinnerden eraan dat het lichaam beschadigd kon raken zonder dat de waardigheid van de mens verloren ging.

Al Yamama vormde een overgang in zijn leven. Onder de Profeet ﷺ had hij gevochten tegen legers die de gemeenschap van buitenaf bedreigden. Nu verdedigde hij onder Aboe Bakr een gemeenschap die na het overlijden van haar boodschapper uiteen dreigde te vallen. De strijd eindigde met de nederlaag en dood van Moesailima, maar de prijs was hoog. Ammar ibn Jasir kwam terug als een gewonde veteraan van een nieuwe periode.

Onder Aboe Bakr en Omar: van strijder naar publieke verantwoordelijkheid

Over de afzonderlijke werkzaamheden van Ammar ibn Jasir tijdens het grootste deel van het kalifaat van Aboe Bakr is minder bewaard gebleven dan over zijn optreden bij al Yamama. Die stilte mag niet worden opgevuld met verzonnen functies of veldtochten. Zijn aanwezigheid in deze periode wordt vooral zichtbaar in de verdediging van de gemeenschap en in de blijvende plaats die de vroege metgezellen in Medina innamen.

Met het kalifaat van Omar ibn al Khattab (Umar ibn al Khattab), moge Allah tevreden met hem zijn, begon een andere fase. De islamitische staat breidde zich in korte tijd uit buiten het Arabische Schiereiland. Legers trokken naar Irak, de gebieden van het voormalige Sassanidische rijk en al Sham. Nieuwe garnizoenssteden werden gebouwd, belastingstelsels moesten worden ingericht en grote groepen strijders uit verschillende stammen moesten onder één bestuur leren functioneren.

Deze uitbreiding vroeg niet alleen om militaire bevelhebbers. Zij vroeg om mensen die het gebed konden leiden, geschillen konden behandelen, publieke bezittingen konden beheren en nieuwe gemeenschappen konden verbinden met de religieuze kennis van Medina.

Omar koos voor zulke verantwoordelijkheden dikwijls metgezellen van wie hij de vroege inzet en persoonlijke eenvoud kende. Dat betekende niet dat iedere voortreffelijke metgezel automatisch een succesvolle bestuurder was. De eigenschappen die nodig zijn om marteling te verdragen, een hadith nauwkeurig te bewaren of moedig te vechten, zijn niet volledig dezelfde als de eigenschappen die nodig zijn om een snelgroeiende en politiek gevoelige stad te besturen.

In Ammar ibn Jasir zag Omar iemand met een uitzonderlijk verleden, een rechtstreekse band met de Profeet ﷺ en een reputatie van eenvoud. Zijn benoeming in Koefa was daarom een teken van groot vertrouwen. De zoon van een vreemdeling die in Mekka nauwelijks stambescherming had bezeten, kreeg nu verantwoordelijkheid over een van de belangrijkste steden van de jonge islamitische staat.

De benoeming maakte hem niet tot een afstandelijke paleisbestuurder. De bronnen blijven hem beschrijven als een man die eenvoudig leefde, zelf zijn benodigdheden droeg en geen grote afstand tussen zichzelf en gewone inwoners creëerde. Daarin lag een belangrijke kracht, maar zijn persoonlijke eenvoud betekende niet dat iedere groep in een complexe militaire stad automatisch tevreden zou zijn met zijn bestuur.

Koefa en de oostelijke campagnes

Koefa was in de tijd van Ammar ibn Jasir nog een jonge stad. Zij was ontstaan als militaire nederzetting in Irak en groeide snel door de komst van Arabische stammen, soldaten, hun gezinnen en mensen uit de veroverde gebieden. De stad was tegelijk legerplaats, bestuurscentrum en toekomstige wetenschappelijke hoofdstad.

Wie Koefa bestuurde, droeg daarom niet alleen verantwoordelijkheid voor het dagelijkse gebed en de burgerlijke administratie. De gouverneur stond ook in verbinding met de mobilisatie van troepen en de uitvoering van opdrachten uit Medina. De precieze verdeling van militaire, financiële en juridische taken verschilde per periode en wordt in de bronnen niet altijd op dezelfde manier weergegeven.

Verschillende biografische en historische bronnen verbinden Ammar ibn Jasir met de Slag bij Nahavand en de campagnes in Choezistan. Nahavand werd een beslissend moment in de strijd tegen de resterende legers van het Sassanidische rijk. Vanuit Koefa en Basra werden manschappen naar het front gestuurd.

De bronnen geven Ammar ibn Jasir daarbij niet overal dezelfde rol. Sommige beschrijvingen noemen zijn deelname aan een veldtocht, terwijl andere vooral zijn bestuurlijke positie in Koefa tijdens de mobilisatie benadrukken. Het opperbevel van de campagne wordt in de vroegste geschiedschrijving aan andere aanvoerders toegeschreven.

Het is daarom te stellig om Ammar ibn Jasir zonder toelichting als de veroveraar of opperbevelhebber van Nahavand te presenteren. Zijn betekenis lag vooral in de verbinding tussen Koefa, het bestuur van Omar en de troepen die vanuit de stad naar het oosten trokken. Hij kende het slagveld uit eigen ervaring en bestuurde een stad waarvan de militaire functie centraal stond.

De oostelijke veroveringen brachten nieuwe gebieden, inkomsten en machtsmogelijkheden naar de gemeenschap. Zij brachten tegelijk morele risico’s mee. Mensen die enkele jaren eerder eenvoudig in Medina hadden geleefd, kregen nu toegang tot land, belastingopbrengsten en grote hoeveelheden bezit. Voor een man als Ammar ibn Jasir, die was gevormd in armoede en vervolging, moet deze snelle verandering ingrijpend zijn geweest.

De bronnen bewaren geen uitvoerig programma waarin hij zijn visie op deze ontwikkeling uiteenzette. Zijn latere houding tegenover bestuurlijke bevoordeling en wereldse rijkdom laat wel zien dat hij gevoelig bleef voor de vraag of macht de oorspronkelijke morele maatstaven van de islam begon te verdringen.

Zijn rol in de oostelijke campagnes moet daarom niet worden uitvergroot, maar evenmin worden gereduceerd tot een lege titel. Als bestuurder van Koefa stond Ammar ibn Jasir op een kruispunt van religieuze leiding, militaire mobilisatie en de snelle uitbreiding van de islamitische staat.

De benoeming in Koefa en de brief van Omar

De benoeming van Ammar ibn Jasir kreeg bijzondere betekenis door de brief die Omar naar de inwoners van Koefa stuurde. De kern van deze brief werd via Haritha ibn Moedarrib overgeleverd en in verschillende vroege werken bewaard.

In Nederlandse vertaling luidt het belangrijkste gedeelte:

“Ik heb Ammar ibn Jasir als leider naar jullie gezonden en Abdoellah ibn Masoed als leraar en helper. Ik heb Abdoellah ibn Masoed bovendien over jullie publieke bezit aangesteld. Zij behoren tot de voortreffelijke metgezellen van Mohammed en tot de mensen van Badr. Luister daarom naar hen, gehoorzaam hen en volg hun voorbeeld. Met Abdoellah ibn Masoed heb ik jullie boven mijzelf verkozen.”

In uitgebreidere versies wordt ook Oethman ibn Hoenaif (Uthman ibn Hunayf) genoemd, die verantwoordelijkheid kreeg voor de beoordeling en registratie van de landbouwgronden in Irak. Sommige routes bevatten daarnaast praktische bepalingen over de voorzieningen van de bestuurders.

De kern van de brief laat een bewuste taakverdeling zien. Ammar ibn Jasir werd als leider en bestuurder gezonden. Abdoellah ibn Masoed (Abdullah ibn Masud), moge Allah tevreden met hem zijn, werd aangeduid als leraar en raadgever en in verschillende versies ook als beheerder van de publieke schatkist.

Het woord leider omvatte meer dan de hedendaagse functie van burgemeester. Ammar ibn Jasir droeg verantwoordelijkheid voor de openbare orde, het gezamenlijke gebed, de militaire organisatie en de uitvoering van opdrachten uit Medina. Abdoellah ibn Masoed moest de inwoners onderwijzen in de Koran, de profetische leiding en het islamitische recht. Hun werkzaamheden konden elkaar raken, maar hun verschillende kwaliteiten werden bewust naast elkaar geplaatst.

Omar noemde beide mannen bovendien mensen van Badr. De deelname aan Badr was in de vroege gemeenschap niet alleen een militaire onderscheiding. Zij verwees naar mensen die de islam hadden gedragen toen overwinning nog allerminst zeker was. Door hen naar Koefa te sturen, wilde Omar de jonge stad verbinden met de oudste generatie van de islam.

De zin dat hij de inwoners met Abdoellah ibn Masoed boven zichzelf verkoos, toont hoeveel waarde Omar aan diens kennis hechtte. Voor Koefa had deze benoeming gevolgen die veel langer duurden dan de ambtsperiode van Ammar ibn Jasir. Abdoellah ibn Masoed legde er mede de fundamenten voor een invloedrijke school van Koranverklaring en islamitisch recht.

Ook de kennis van Ammar ibn Jasir vond in deze omgeving leerlingen en overleveraars. Zijn verblijf in Koefa maakte hem niet alleen bestuurder van een militaire stad, maar bracht zijn herinneringen aan de Profeet ﷺ dichter bij een generatie die Medina nooit had gekend.

De versies van de brief verschillen op enkele praktische punten. De hoofdboodschap blijft gelijk: Omar presenteerde Ammar ibn Jasir en Abdoellah ibn Masoed als voortreffelijke mensen van Badr van wie de inwoners moesten leren en aan wie zij gehoor moesten geven.

Bestuur, klachten en het einde van zijn gouverneurschap

Koefa ontwikkelde al vroeg een reputatie als moeilijke bestuursstad. De bevolking bestond uit uiteenlopende stammen met eigen leiders, belangen en verwachtingen. Mannen die door de veroveringen militaire verdiensten hadden opgebouwd, wilden invloed op de verdeling van land, inkomsten en ambten. Een gouverneur die de ene groep tevredenstelde, kon daardoor snel de weerstand van een andere groep oproepen.

De inwoners hadden eerder al klachten tegen Saad ibn Aboe Waqqas ingediend, waarna Omar hem had teruggeroepen. Ook tegen latere gouverneurs ontstond onvrede. Dat betekent niet dat iedere klacht ongegrond was, maar wel dat een bestuursoordeel over Koefa zelden los kon worden gezien van rivaliteit tussen stammen en militaire groepen.

Over Ammar ibn Jasir worden berichten verteld die zijn eenvoud als gouverneur benadrukken. Een bekende overlevering beschrijft hoe hij zelf groenten of komkommers kocht, ze samenbond en op zijn rug naar huis droeg. De scène laat zien hoe vroegere biografen zijn bestuur karakteriseerden: het ambt had hem niet veranderd in iemand die gewone arbeid beneden zijn waardigheid vond.

Zijn eenvoud betekende echter niet dat alle inwoners tevreden waren. Er kwamen klachten over zijn bestuur, zijn politieke vaardigheid en zijn vermogen om de uiteenlopende groepen van de stad bijeen te houden. Sommige berichten verwijten hem gebrek aan bestuurlijke kracht. Andere suggereren dat invloedrijke stamleiders zijn rechtlijnigheid of bepaalde keuzes niet verdroegen.

Omar besloot hem uiteindelijk uit zijn functie te ontslaan. De precieze reden kan niet met volledige zekerheid uit de verschillende bronnen worden afgeleid.

Volgens een bekend bericht vroeg Omar later of het ontslag hem had gekwetst. Ammar ibn Jasir antwoordde dat hij zijn benoeming niet prettig had gevonden en zijn ontslag evenmin. Daarmee sprak hij geen verlangen naar macht uit. Zijn antwoord lijkt vooral te zeggen dat beide beslissingen zwaar waren: de verantwoordelijkheid was hem opgelegd en vervolgens werd hij verwijderd nadat hij haar uit gehoorzaamheid had gedragen.

Zijn ontslag betekende geen breuk met Omar en evenmin een verlies van zijn plaats onder de metgezellen. Abdoellah ibn Masoed bleef in Koefa werkzaam en Ammar ibn Jasir keerde terug naar Medina. Het bestuur had grenzen van zijn politieke stijl zichtbaar gemaakt, maar zijn religieuze waardigheid was daarmee niet verdwenen.

Dit onderscheid is belangrijk. Een voortreffelijke metgezel kan in een bepaalde bestuursfunctie moeilijkheden ondervinden. Omgekeerd bewijst bestuurlijk succes op zichzelf geen grotere vroomheid. De vroege islamitische geschiedenis wordt onbegrijpelijk wanneer iedere benoeming als volledige goedkeuring en ieder ontslag als morele veroordeling wordt behandeld.

Ammar ibn Jasir verliet Koefa met meer dan de herinnering aan een ambt. Hij had een stad leren kennen die later het politieke centrum van Ali zou worden. De banden die hij er met soldaten, leerlingen en inwoners had opgebouwd, kregen jaren daarna opnieuw betekenis.

Ammar ibn Jasir en kalief Oethman

De verhouding tussen Ammar ibn Jasir en Oethman ibn Affan (Uthman ibn Affan), moge Allah tevreden met hem zijn, behoort tot de gevoeligste onderdelen van zijn levensverhaal. Veel berichten werden doorgegeven in een tijd waarin de dood van Oethman en de daaropvolgende burgeroorlogen diepe politieke en religieuze tegenstellingen hadden veroorzaakt. Daarom moet onderscheid worden gemaakt tussen de brede historische lijn en de precieze details van afzonderlijke verhalen.

Ammar ibn Jasir behoorde tot de metgezellen die kritiek uitten op enkele bestuurlijke keuzes tijdens het kalifaat van Oethman. Verschillende historische bronnen verbinden hem met kritiek op bepaalde benoemingen van verwanten uit Banoe Oemayya en met onvrede over de behandeling van metgezellen als Aboe Dharr al Ghifari en Abdoellah ibn Masoed.

Die kritiek betekende niet dat Ammar ibn Jasir Oethman vanaf het begin als ongelovig of zonder rechtmatig gezag beschouwde. Hij leefde binnen diens kalifaat, terwijl Oethman op zijn beurt waarde bleef hechten aan zijn reputatie. Toen klachten uit verschillende provincies toenamen, vertellen sommige bronnen dat de kalief betrouwbare personen uitzond om de situatie te onderzoeken en Ammar ibn Jasir naar Egypte stuurde.

De berichten over deze missie verschillen. Volgens sommige beschrijvingen onderzocht hij de klachten tegen het provinciale bestuur en bleef hij langer in Egypte doordat ontevreden groepen hem bij hun bezwaren betrokken. Andere bronnen geven een minder duidelijke voorstelling van zijn taak en terugkeer.

Ook rond het overlijden en de begrafenis van Abdoellah ibn Masoed worden spanningen vermeld. Sommige historische bronnen schrijven Ammar ibn Jasir daarbij een rol toe en vertellen dat Oethman niet tijdig werd ingelicht. De versies verschillen over wie het begrafenisgebed leidde en over de precieze reactie van de kalief.

Nog gevoeliger zijn de berichten over lichamelijk geweld. In verschillende vroege geschiedwerken wordt verteld dat Ammar ibn Jasir een aanklacht of brief aan Oethman overbracht en vervolgens door aanwezigen of dienaren werd geslagen. Sommige versies beschrijven zware verwondingen en leggen de verantwoordelijkheid rechtstreeks bij de kalief. Andere berichten geven een beperktere botsing weer, terwijl geleerden de ketens en politieke kleuring van afzonderlijke versies verschillend beoordeelden.

Het is niet nodig deze berichten volledig uit de geschiedenis te verwijderen omdat hun details uiteenlopen. Zij weerspiegelen een werkelijk verslechterde verhouding en werden door meerdere vroege historici vermeld. Tegelijk kan niet iedere dramatische toevoeging met dezelfde zekerheid worden herhaald.

De kritiek van Ammar ibn Jasir mag bovendien niet automatisch worden gelijkgesteld aan deelname aan de moord op Oethman. De opstandelingen die het huis van de kalief belegerden, bestonden uit verschillende groepen met uiteenlopende motieven. Dat Ammar ibn Jasir besluiten van Oethman bekritiseerde, bewijst niet dat hij diens gewelddadige dood beval, uitvoerde of religieus goedkeurde.

Zijn positie laat zien hoe snel bestuurlijke kritiek, groeiende oppositie en revolutionair geweld in een crisis met elkaar verstrengeld kunnen raken. Ammar ibn Jasir bevond zich duidelijk onder de critici, maar zijn hele houding kan niet worden teruggebracht tot de wens de kalief te laten doden.

Waarom koos Ammar ibn Jasir de zijde van Ali?

Na de dood van Oethman bevond Medina zich in een situatie zonder eenvoudige oplossing. De kalief was gedood door moslims uit verschillende gebieden. De daders vormden geen duidelijk afgebakende groep die onmiddellijk kon worden opgepakt zonder een nieuwe gewapende confrontatie te veroorzaken. Tegelijk eisten veel mensen dat de eenheid en het gezag van de gemeenschap snel werden hersteld.

Ali ibn Aboe Talib (Ali ibn Abi Talib), moge Allah tevreden met hem zijn, werd in Medina als kalief erkend. Ammar ibn Jasir legde de eed van trouw aan hem af en werd een van zijn duidelijkste steunpilaren.

Zijn keuze was niet alleen het gevolg van de laatste maanden van Oethmans bestuur. Ammar ibn Jasir kende Ali sinds de vroegste dagen van de islam. Beiden behoorden tot de eerste gelovigen, hadden naast de Profeet ﷺ geleefd en deelgenomen aan de grote gebeurtenissen van Mekka en Medina. Ali kende zijn vervolging, zijn kennis en de voorspelling over zijn dood.

Persoonlijke nabijheid alleen verklaart echter niet waarom Ammar ibn Jasir zich militair aan zijn zijde stelde. Hij beschouwde Ali als de rechtmatig erkende kalief aan wie gehoorzaamheid verschuldigd was. Volgens deze visie moest eerst het gezag van de staat worden hersteld, waarna de moordenaars van Oethman via een rechtmatig proces konden worden vervolgd.

De tegenstanders van Ali stelden daartegenover dat vergelding voor Oethman niet uitgesteld mocht worden en dat de aanwezigheid van opstandelingen in of rond het leger van de nieuwe kalief diens positie problematisch maakte. De botsing ging daardoor niet alleen over liefde voor Oethman of Ali, maar ook over de volgorde waarin gezag, recht en vergelding moesten worden hersteld.

Ammar ibn Jasir zag in het weigeren of uitstellen van de eed aan Ali een gevaar voor de eenheid van de gemeenschap. Zijn keuze was duidelijk. Hij zag Ali niet eenvoudig als één gelijkwaardige partij onder meerdere partijen, maar als de rechtmatige kalief wiens aanspraak op gehoorzaamheid sterker was.

Zijn optreden onder Ali moet evenmin worden verward met de latere beweging van de Chawaridjieten. Die ontstond na de arbitrage van Siffin en ontwikkelde een eigen leer en politieke houding. Ammar ibn Jasir stierf vóór de Slag bij Nahrawan en kan daarom niet in een afzonderlijke positie rond die latere gebeurtenis worden geplaatst.

Naar Koefa vóór de Slag van de Kameel

Aisja bint Aboe Bakr (Aisha bint Abi Bakr), moge Allah tevreden met haar zijn, Talha ibn Oebaidillah en Zobair ibn al Awwam, moge Allah tevreden met hen zijn, trokken naar Basra. Hun beweging was verbonden met de eis dat de moord op Oethman niet onbestraft mocht blijven. Ali zag hun mobilisatie als een gevaar voor het nieuwe gezag en trok eveneens richting Irak.

Koefa werd beslissend. De stad beschikte over een groot aantal ervaren soldaten, maar haar gouverneur Aboe Moesa al Asjari (Abu Musa al Ashari), moge Allah tevreden met hem zijn, wilde de inwoners buiten de strijd houden. Hij beschouwde de situatie als een interne beproeving waarin het neerleggen van de wapens veiliger was.

Ali stuurde zijn zoon Hassan ibn Ali (Hasan ibn Ali), moge Allah tevreden met hem zijn, en Ammar ibn Jasir naar Koefa om de bevolking tot steun op te roepen. De keuze voor Ammar ibn Jasir was begrijpelijk. Hij had de stad eerder bestuurd, kende haar militaire groepen en bezat onder de inwoners de status van een oude metgezel van Badr.

De spanning tussen Aboe Moesa en de gezanten draaide om een werkelijke morele vraag. Aboe Moesa vreesde dat deelname aan een strijd tussen moslims het bloedvergieten alleen zou vergroten. Ammar ibn Jasir en Hassan ibn Ali stelden dat neutraliteit in deze situatie het rechtmatige gezag verzwakte en de gewapende tegenpartij vrij spel gaf.

Ammar ibn Jasir sprak met opmerkelijke openheid over Aisja. Hij zei: “Aisja is naar Basra vertrokken. Bij Allah, zij is de vrouw van jullie Profeet in deze wereld en in het hiernamaals. Maar Allah heeft jullie hiermee beproefd, om zichtbaar te maken of jullie Hem gehoorzamen of haar volgen.” (Overgeleverd door al Boekhari).

De woorden combineren eerbied en politieke tegenspraak. Ammar ibn Jasir ontkende haar plaats als moeder van de gelovigen niet. Hij ontnam haar evenmin haar band met de Profeet ﷺ in het hiernamaals. Toch vond hij dat zij in deze concrete politieke keuze niet gevolgd mocht worden.

Dat evenwicht verdwijnt wanneer de uitspraak alleen wordt gebruikt om Aisja aan te vallen of wanneer het tweede deel wordt weggelaten om ieder verschil te ontkennen. Ammar ibn Jasir sprak met respect over haar religieuze waardigheid en met volledige duidelijkheid over zijn politieke oordeel.

Zijn optreden hielp voldoende mensen uit Koefa te mobiliseren om Ali’s leger te versterken. Daarmee werd de vroegere gouverneur opnieuw een invloedrijke stem in de stad, maar nu als gezant van Ali in een conflict waarin een verkeerde beslissing volgens beide zijden ernstige gevolgen voor de gemeenschap kon hebben.

Ammar ibn Jasir tijdens de Slag van de Kameel

De legers ontmoetten elkaar bij Basra in het jaar 36 na de emigratie. Er waren onderhandelingen en momenten waarop een vreedzame oplossing mogelijk leek, maar uiteindelijk brak de strijd uit. De kameel waarop Aisja zich in haar draagstoel bevond, werd het zichtbare middelpunt van haar leger. Mannen bleven eromheen vechten zolang de kameel overeind stond.

Ammar ibn Jasir vocht in de gelederen van Ali. Sommige historische berichten beschrijven ontmoetingen tussen hem en Zobair. De precieze bewoordingen verschillen, maar de overleveringen laten zien hoe zwaar het was voor oude metgezellen om elkaar op een slagveld tegen te komen.

Van Zobair wordt verteld dat de herinnering aan een eerdere waarschuwing van de Profeet ﷺ hem ertoe bracht zich uit de strijd terug te trekken. De bronnen verbinden die herinnering niet allemaal op dezelfde manier met zijn vertrek, waardoor voorzichtigheid bij de details nodig blijft.

Tijdens de strijd probeerde Ali het gevecht rond de kameel te beëindigen. Nadat het dier was neergehaald, viel het zichtbare middelpunt van het verzet uiteen. Aisja bleef beschermd in haar draagstoel. Verschillende historische versies noemen Ammar ibn Jasir en Mohammed ibn Aboe Bakr onder degenen die hielpen haar veiligheid te bewaken of toezicht hielden op haar verblijf.

De details van hun ontmoeting worden verschillend verteld. Sommige berichten bevatten scherpe woorden, andere beschrijven een rustiger contact nadat de wapens waren neergelegd. Vast staat dat Ali haar waardigheid als vrouw van de Profeet ﷺ liet beschermen en haar later met een passende begeleiding naar Medina liet terugkeren.

Voor Ammar ibn Jasir betekende de overwinning geen terugkeer naar eenvoudige verhoudingen. Er waren moslims gedood aan beide zijden, onder wie mensen met een lange geschiedenis naast de Profeet ﷺ. Talha en Zobair overleefden de gebeurtenissen niet. De gemeenschap kon militair onder één gezag worden gebracht, maar de herinnering aan de strijd bleef.

De Slag van de Kameel toont waarom een interne beproeving (fitna) meer inhoudt dan een gewoon politiek meningsverschil. Mensen met geloof, verdiensten en oprechte bedoelingen kunnen tegenover elkaar komen te staan wanneer zij recht en verantwoordelijkheid verschillend ordenen.

Ammar ibn Jasir koos zonder aarzeling de zijde van Ali. Toch bleef in zijn eigen woorden de religieuze waardigheid van Aisja overeind. Dat onderscheid tussen een persoon en haar politieke keuze behoort tot de meest betekenisvolle lessen van zijn optreden.

Van de Kameel naar Siffin

Na de Slag van de Kameel vestigde Ali zijn bestuurscentrum in Koefa. Medina bleef de stad van de Profeet ﷺ en de bron van een grote religieuze erfenis, maar bood niet langer de militaire en politieke basis die nodig was voor de strijd om het gezag.

Moawiya ibn Aboe Soefjan (Muawiya ibn Abi Sufyan), moge Allah tevreden met hem zijn, bestuurde al Sham en weigerde Ali zijn volledige gehoorzaamheid te geven zolang de moordenaars van Oethman niet waren gestraft. Hij was familie van Oethman en presenteerde zich als eiser van vergelding voor diens bloed.

Ali stelde dat een gouverneur niet eerst voorwaarden kon opleggen aan de erkende kalief. Bovendien was het praktisch vrijwel onmogelijk de daders onmiddellijk te isoleren. Zij bevonden zich tussen grotere groepen en werden door stammen of bondgenoten beschermd. Een overhaaste poging tot arrestatie kon de nieuwe staat opnieuw doen instorten.

De pogingen tot overleg leverden geen oplossing op. Beide partijen mobiliseerden hun legers en trokken naar Siffin, een gebied aan de Eufraat. De eerste confrontaties, onderhandelingen en gevechten strekten zich over een langere periode uit voordat de zwaarste strijd losbarstte.

Ammar ibn Jasir bevond zich inmiddels op zeer hoge leeftijd. De meest genoemde schattingen plaatsen hem rond de negentig, vaak op ongeveer drieënnegentig jaar. Toch kreeg hij geen uitsluitend symbolische plaats ver achter het leger. Biografische bronnen noemen hem als een leidinggevende figuur onder de strijders van Ali.

Een ooggetuige vertelde dat de metgezellen van de Profeet ﷺ Ammar ibn Jasir op het slagveld volgden alsof hij een zichtbaar vaandel voor hen was. Zijn aanwezigheid bezat een betekenis die verder ging dan tactische bevelvoering. Veel mensen kenden het woord dat de Profeet ﷺ over zijn dood had uitgesproken.

Dat betekent niet dat iedere soldaat zijn oordeel uitsluitend op één persoon baseerde. Ammar ibn Jasir was echter geen willekeurige oude strijder. Hij behoorde tot de eerste moslims, had Badr meegemaakt en was de zoon van twee vroege martelaren. Zijn keuze voor Ali gaf het leger een moreel gewicht dat de tegenpartij niet eenvoudig kon negeren.

Voor hemzelf was Siffin een andere beproeving dan Badr of al Yamama. Aan de overzijde stonden geen afgodendienaren die het bestaan van de islam wilden vernietigen, maar moslims die baden, de Koran reciteerden en meenden het bloed van Oethman te verdedigen.

Ammar ibn Jasir beschouwde hun positie niet als juist. Hij zag hen als een groep die tegen de rechtmatige kalief in opstand kwam. Dat zij moslims waren, maakte de strijd echter niet licht. De burgeroorlog vroeg niet alleen lichamelijke moed, maar ook handelen in een situatie waarin de fout van de tegenpartij niet al haar geloof, geschiedenis en menselijke waardigheid uitwiste.

De laatste dag van Ammar ibn Jasir

Op de dag van zijn dood was Ammar ibn Jasir een oude man tussen veel jongere strijders. Zijn hoge leeftijd had zijn lichaam verzwakt, maar de historische berichten tonen geen man die naar de achterhoede werd gedragen. Hij bleef zich tussen de gelederen bewegen en moedigde anderen aan.

In toespraken die in de vroege geschiedschrijving zijn bewaard, verklaarde hij dat hij de tegenpartij niet bestreed omdat zij de gebedsrichting, het gebed of de basis van de islam ontkende. De strijd draaide volgens hem om het rechtmatige gezag en om de vraag of wereldse macht de waarheid verdrong.

Niet iedere lange toespraak die later aan hem werd toegeschreven heeft dezelfde overleveringssterkte. De kern van zijn positie is echter duidelijk: hij zag het leger van Ali als de partij die in deze zaak dichter bij het recht stond en beschouwde zijn eigen deelname als gehoorzaamheid, niet als stamstrijd.

Op enig moment vroeg Ammar ibn Jasir om iets te drinken. Er werd hem melk gebracht, in sommige overleveringen verdund met water. Toen hij de drank zag, herinnerde hij zich een woord van de Profeet ﷺ over zijn laatste levensonderhoud.

Hij zei: “Het paradijs is naderbij gebracht en vandaag ontmoeten wij onze geliefden: Mohammed en zijn metgezellen. De Boodschapper van Allah ﷺ heeft mij meegedeeld dat mijn laatste levensonderhoud in deze wereld een drank van melk zou zijn.” (Overgeleverd door Ahmad en al Hakim; verschillende hadithgeleerden beoordeelden de overlevering als authentiek of goed).

Van deze hadith bestaan verschillende routes en formuleringen. Niet iedere bijkomende zin werd door alle hadithgeleerden op dezelfde manier beoordeeld, maar de overlevering over de melk kreeg een bekende plaats in de berichten over zijn laatste dag.

De melk veranderde voor Ammar ibn Jasir een oud bericht in een onmiddellijk teken. De voorspelling dat een opstandige groep hem zou doden had hem tientallen jaren vergezeld. Nu herkende hij ook een ander teken dat met zijn einde werd verbonden.

De bronnen beschrijven niet dat hij daarna in angst naar een uitweg zocht. Hij dronk, sprak over de ontmoeting met de Profeet ﷺ en keerde naar de strijd terug. Het verlangen naar het hiernamaals moet hier niet worden gelezen als verachting voor het leven. Ammar ibn Jasir had een uitzonderlijk lang leven geleid en vele verantwoordelijkheden gedragen. Hij verwelkomde de dood toen hij meende dat zijn tijd werkelijk was gekomen.

Er worden ook woorden van hem overgeleverd waarin hij zei dat zij, zelfs als het leger van al Sham hen tot de palmbomen van Hadjar zou terugdrijven, zouden weten dat zij dichter bij het recht stonden. Zulke uitspraken tonen de intensiteit en zekerheid waarmee hij de strijd beleefde.

Ammar ibn Jasir trok samen met andere strijders vooruit. In verschillende berichten wordt Hasjim ibn Oetba genoemd als vaandeldrager in zijn omgeving. De gevechten waren hevig en dicht. Daar, tussen mannen die dezelfde geloofsgetuigenis uitspraken, werd hij getroffen.

De jongen die in Mekka had gezien hoe zijn moeder en vader om hun geloof werden gedood, viel meer dan veertig jaar later zelf op een islamitisch slagveld. Zijn ouders waren gedood door openlijke vijanden van de islam. Hij werd gedood tijdens een conflict over leiding, recht en orde binnen dezelfde gemeenschap.

“De opstandige groep zal hem doden”

De dood van Ammar ibn Jasir gaf een onmiddellijke betekenis aan de uitspraak die veel metgezellen al kenden. De Profeet ﷺ had gezegd: “Moge Allah Zich over Ammar ibn Jasir ontfermen. Een opstandige groep zal hem doden. Ammar ibn Jasir zal hen naar het paradijs uitnodigen, terwijl zij hem naar het vuur uitnodigen.” (Overgeleverd door al Boekhari).

In een andere authentieke formulering staat korter: “De opstandige groep zal Ammar ibn Jasir doden.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Het begrip opstandige groep (baghi) verwijst in het islamitische recht naar een moslimgroep die buiten de rechtmatige gehoorzaamheid treedt of een andere moslimgroep onrecht aandoet. Het begrip betekent niet automatisch ongeloof.

De meeste soennitische hadithverklaarders zagen in de dood van Ammar ibn Jasir een duidelijk bewijs dat Ali in de strijd van Siffin dichter bij het recht stond. De groep aan wier zijde Ammar ibn Jasir werd gedood, werd in het profetische woord als opstandig aangeduid.

Dat oordeel hoeft niet te worden afgezwakt tot de bewering dat beide partijen in ieder opzicht evenveel gelijk hadden. De hadith kent aan zijn dood een duidelijke richting toe. Tegelijk betekent zij niet dat iedere individuele soldaat aan de andere zijde bewust naar het hellevuur opriep of buiten de islam trad.

Geleerden onderscheidden tussen het oordeel over een groep in een conflict en de persoonlijke verantwoordelijkheid van ieder individu. Mensen kunnen aan een onjuiste zijde vechten vanuit onjuiste informatie, een verkeerde uitleg, stamloyaliteit of oprecht maar gebrekkig juridisch inzicht.

De woorden dat Ammar ibn Jasir hen naar het paradijs uitnodigde, terwijl zij hem naar het vuur uitnodigden, beschrijven de richting en gevolgen van beide oproepen. Ammar ibn Jasir riep volgens deze uitleg op tot gehoorzaamheid aan de erkende kalief en het beëindigen van de opstand. De andere partij riep hem naar een weg waarvan de gevolgen tot bestraffing konden leiden.

Dat is iets anders dan zeggen dat iedere strijder hem bewust uitnodigde om Allah te verloochenen. Een handeling kan naar het vuur leiden, ook wanneer degene die haar verricht zichzelf nog als gelovige beschouwt.

De profetische uitspraak blijft daarom in haar duidelijke betekenis staan: Ammar ibn Jasir werd door de opstandige groep gedood en Ali stond in deze strijd dichter bij het recht. Tegelijk hoeft het artikel daardoor niet te veranderen in een platform om alle personen aan de andere zijde zonder onderscheid te beledigen of buiten de islam te plaatsen.

Wie bracht Ammar ibn Jasir de dodelijke verwonding toe?

De naam die het vaakst met de dood van Ammar ibn Jasir wordt verbonden, is Aboe al Ghadiya al Djoehani (Abu al Ghadiya al Juhani). In verschillende vroege berichten wordt verteld dat hij Ammar ibn Jasir bij Siffin herkende en hem met een speer of slag verwondde.

Andere overleveringen noemen daarnaast een tweede strijder die de beslissende slag toebracht of zijn hoofd afsneed. De namen en de volgorde verschillen. Sommige versies noemen Ibn Hawi as Saksoeki, terwijl andere berichten andere mannen vermelden.

Dat verschil is niet vreemd bij een chaotisch slagveld. Een strijder kon iemand verwonden, een tweede de beslissende slag toebrengen en een derde diens wapens of bezittingen meenemen en vervolgens aanspraak maken op de dood.

Volgens een bekende overlevering kwamen twee mannen na de strijd ruziënd bij Abdoellah ibn Amr ibn al Aas. Ieder beweerde Ammar ibn Jasir te hebben gedood. Abdoellah ibn Amr wees hen af en herinnerde aan het profetische woord over zijn dood.

Aan sommige routes werd een aanvullende uitspraak verbonden over de moordenaar van Ammar ibn Jasir en degene die zijn bezittingen nam. Hadithgeleerden verschilden over de ketens en de precieze toepassing van deze toevoeging. Het bericht dat Aboe al Ghadiya bij de aanval betrokken was, is breder overgeleverd dan iedere afzonderlijke uitbreiding over zijn uiteindelijke bestemming.

Sommige bronnen rekenen Aboe al Ghadiya tot de mensen die de Profeet ﷺ nog hebben meegemaakt. Dat maakte zijn betrokkenheid voor latere geleerden extra pijnlijk en riep de vraag op hoe algemene waardigheid en een concrete ernstige fout zich tot elkaar verhouden.

De betekenis van de dood van Ammar ibn Jasir rust echter niet uitsluitend op de naam van degene die de speer wierp. De Profeet ﷺ sprak over een groep en over de richting van het conflict. Tegelijk mag de menselijke verantwoordelijkheid niet volledig verdwijnen achter een abstracte historische formulering: Ammar ibn Jasir werd door concrete mannen aangevallen en gedood.

De schok in het leger van al Sham

Het nieuws over de dood van Ammar ibn Jasir verspreidde zich snel. In het leger van Ali werd zijn martelaarschap met verdriet ontvangen en tegelijk gezien als bevestiging van het profetische woord. In het leger van al Sham ontstond onrust.

Veel soldaten hadden de hadith gehoord. Toen zijn dood werd bevestigd, konden zij niet eenvoudig doen alsof de uitspraak van de Profeet ﷺ nooit was overgeleverd.

Amr ibn al Aas en zijn zoon Abdoellah worden in verschillende overleveringen genoemd in gesprekken over de gebeurtenis. Abdoellah ibn Amr zou het profetische woord hebben herinnerd en grote bezorgdheid hebben getoond.

Van Moawiya wordt in historische berichten verteld dat hij de onrust probeerde te beantwoorden met de redenering dat zijn leger Ammar ibn Jasir niet werkelijk had gedood; degenen die hem naar het slagveld hadden gebracht zouden verantwoordelijk zijn. Daarmee legde hij de verantwoordelijkheid bij Ali en zijn aanvoerders.

Deze redenering kon de onmiddellijke spanning bij een deel van zijn volgelingen verminderen, maar werd door tegenstanders verworpen. Het bekende antwoord dat aan Ali wordt toegeschreven luidt dat volgens die redenering de Profeet ﷺ verantwoordelijk zou zijn voor de dood van Hamza, omdat hij hem naar de Slag bij Oehoed had gebracht.

Dit antwoord is in verschillende historische vormen overgeleverd en moet als een bekend historisch weerwoord worden weergegeven, niet als een profetische hadith. De redenering erachter is duidelijk: degene die iemand rechtmatig naar een strijd brengt, is niet de dader wanneer de tegenpartij hem doodt.

De reactie die aan Moawiya wordt toegeschreven toont tegelijk dat de bekendheid van de hadith moeilijk kon worden genegeerd. De discussie verschoof van de vraag of de uitspraak bestond naar de vraag wie als werkelijke dader moest worden beschouwd.

De onrust leidde niet tot de onmiddellijke ontbinding van het leger van al Sham. Politieke loyaliteiten, de eis om vergelding voor Oethman, de uitleg van leiders en de dynamiek van een lopende oorlog bleven krachtig. Mensen verlaten een leger niet altijd op het moment dat één argument hun positie onder druk zet.

De dood van Ammar ibn Jasir werd zo tegelijk een religieus teken en een object van politieke uitleg. Zijn lichaam lag op het slagveld, terwijl de betekenis van zijn dood al tijdens dezelfde strijd door beide kampen werd besproken.

Zijn begrafenis, leeftijd en familie

Ali en de mensen rond hem vonden het lichaam van Ammar ibn Jasir tussen de gesneuvelden. De oude metgezel die in Mekka de dood van zijn ouders had gezien, werd nu zelf van het slagveld gedragen.

Verschillende bronnen vermelden dat Ali het begrafenisgebed voor hem leidde. Ammar ibn Jasir werd bij Siffin begraven en niet naar Medina of Koefa teruggebracht. Volgens bekende berichten werd hij in zijn bebloede kleding begraven en niet gewassen, zoals bij een martelaar die op het slagveld sterft. Andere versies verschillen over enkele rituele details, zodat voorzichtigheid bij de precieze beschrijving passend blijft.

Over zijn leeftijd bestaan meerdere schattingen. Een vaak genoemde leeftijd is drieënnegentig jaar. Andere bronnen noemen eenennegentig, tweeënnegentig of vierennegentig jaar. De verschillen ontstaan mede doordat zijn exacte geboortejaar niet met zekerheid bekend is.

Alle schattingen maken duidelijk dat hij voor de maatstaven van zijn tijd zeer oud was. Zijn dood was niet de plotselinge beëindiging van een jong leven, maar de voltooiing van een lange weg die bijna de gehele openbare geschiedenis van de eerste islamitische gemeenschap omvatte.

Ammar ibn Jasir had Mekka vóór de openlijke verkondiging gekend, de eerste bekeringen meegemaakt, de emigratie uitgevoerd, naast de Profeet ﷺ gestreden, diens overlijden overleefd en onder vier kaliefen geleefd. Toen hij stierf, waren veel mensen die de eerste jaren hadden meegemaakt al overleden.

De genealogische bronnen noemen verschillende kinderen en andere familieleden. Tot zijn kinderen worden onder anderen Mohammed, Abdoellah en Oem al Hakam gerekend, terwijl de werken niet altijd dezelfde namen en moeders vermelden. Via zijn familie werden berichten over zijn eigenschappen en laatste dag doorgegeven.

Ammar ibn Jasir werd bij Siffin begraven als een man die geen dynastie of groot vermogen naliet. Zijn biologische familie bleef bestaan, maar zijn historische nalatenschap reikte veel verder.

De nalatenschap van Ammar ibn Jasir

Na Siffin werd de naam van Ammar ibn Jasir onlosmakelijk verbonden met de discussie over Ali en Moawiya. Voor aanhangers van Ali vormde zijn dood een van de duidelijkste bewijzen dat Ali in deze strijd aan de juiste zijde stond. In de latere sjiitische herinnering kreeg Ammar ibn Jasir een bijzonder prominente plaats als trouwe volgeling van Ali.

Ook in de soennitische hadithtraditie bleef de overlevering over de opstandige groep sterk aanwezig. De grote verzamelingen namen haar op en geleerden beschouwden haar als een van de duidelijke profetische voorspellingen die in de geschiedenis werkelijkheid werden.

De verwerking van haar politieke betekenis verschilde. Veel geleerden bevestigden dat Ali dichter bij het recht stond, terwijl zij voor de andere partij ruimte lieten voor een verkeerde juridische uitleg. Andere auteurs probeerden de betekenis van de term “opstandige groep” te verzachten. Polemische schrijvers gebruikten de gebeurtenis soms juist om iedere persoon aan de zijde van al Sham volledig te veroordelen.

Ammar ibn Jasir zelf dreigt in zulke discussies gemakkelijk te verdwijnen. Zijn naam wordt dan alleen nog als bewijsstuk in een debat gebruikt. De jongen uit Mekka, de zoon van Soemayya en Jasir, de man die onder dwang woorden uitsprak terwijl zijn hart gelovig bleef, de bouwer van de moskee, de strijder van al Yamama, de leraar en de bestuurder van Koefa worden dan gereduceerd tot één zin: “De opstandige groep zal hem doden.”

Die zin is essentieel, maar krijgt juist meer diepte wanneer zijn hele leven zichtbaar blijft. De Profeet ﷺ sprak het woord niet over een onbekende toekomstige soldaat. Hij sprak het over een man wiens geschiedenis met geloof, vervolging, kennis en dienstbaarheid verweven was.

Zijn keuze voor Ali mag evenmin uit vrees voor conflict worden geneutraliseerd. Ammar ibn Jasir koos bewust. Hij reisde naar Koefa, sprak de inwoners toe, vocht bij de Kameel en bleef bij Siffin in de gelederen. Hij zag Ali als de rechtmatige kalief en de andere partij in deze strijd als opstandig.

Daarmee is niet ieder later politiek gebruik van zijn naam gerechtvaardigd. De hadith over zijn dood geeft geen toestemming om historische personen zonder onderscheid te vervloeken of hedendaagse moslims op basis van oude burgeroorlogen tot vijanden te verklaren.

Zijn wetenschappelijke nalatenschap bleef eveneens bestaan. Metgezellen en leerlingen hadden zijn overleveringen bewaard. In Koefa en daarbuiten bleven mensen zijn kennis over gebed, reinheid en beproevingen doorgeven. Zijn dood beëindigde zijn stem, maar niet de ketens waarin zijn herinneringen aan de Profeet ﷺ werden bewaard.

De waarde van zijn leven ligt ook in de manier waarop verschillende vormen van moed samenkwamen. In Mekka was moed het vasthouden van het hart terwijl het lichaam werd gemarteld. Bij al Yamama was moed het terugroepen van een wijkend leger. In Koefa was moed het dragen van een bestuur dat hij zelf niet had gezocht. Onder Oethman was moed het uitspreken van kritiek. In de tijd van Ali was moed het innemen van een positie toen neutraliteit veiliger leek.

Niet iedere beslissing van Ammar ibn Jasir hoeft daarmee boven menselijk onderzoek te worden verheven. Zijn plaats als metgezel betekent niet dat hij buiten de mogelijkheid van menselijke vergissing stond. Zijn levensloop laat wel zien waarom zijn oordeel voor zoveel tijdgenoten zwaar woog.

De laatste drank van melk verbond zijn einde met een woord uit het verleden. Op het moment dat hij haar dronk, zag Ammar ibn Jasir geen onbekende toekomst meer. Hij zag een lang beloofde ontmoeting naderen: met de Profeet ﷺ en met de gelovigen die hem waren voorgegaan.

Zo eindigde het leven van Ammar ibn Jasir niet bij de vraag welke soldaat de laatste slag toebracht. Het eindigde met een oude metgezel die, na een leven van vervolging, kennis, bestuur en strijd, zijn laatste keuze niet terugnam toen de prijs ervan zichtbaar werd.