Dua voor eten en drinken: wat zeg je vóór, tijdens en na de maaltijd?

Eten en drinken behoren tot de meest terugkerende handelingen van de mens. Juist doordat zij zo gewoon zijn, kan hij vergeten hoeveel mensen, middelen en omstandigheden nodig waren voordat een maaltijd hem bereikte. De profetische leiding (soenna) brengt hem daarom op drie beslissende momenten terug naar Allah (God): hij noemt Zijn naam vóór het eten, herstelt dit wanneer hij het tijdens de maaltijd vergeet en dankt Hem nadat hij heeft gegeten of gedronken.

De woorden van herinnering en de smeekbeden (Dua) bij eten en drinken zijn kort en toegankelijk. Zij vormen geen ingewikkeld ritueel en hoeven niet allemaal na iedere maaltijd achter elkaar te worden uitgesproken. De moslim leert eerst de duidelijkst overgeleverde woorden en laat de betekenis daarvan vervolgens zichtbaar worden in zijn omgang met voedsel, zijn lichaam, zijn gezin en degene die de maaltijd heeft bereid.

Wat zeg je vóór het eten en drinken?

Omar ibn Abi Salama (Umar ibn Abi Salama), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde hoe Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem) hem tijdens zijn jeugd de manieren van het eten leerde: “Ik was als jongen onder de zorg van de Boodschapper van Allah ﷺ en mijn hand bewoog tijdens het eten over de hele schaal. Hij zei tegen mij: ‘Jongen, noem de naam van Allah, eet met je rechterhand en eet van wat voor je ligt.’ Sindsdien heb ik altijd op die manier gegeten.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Uitspraak: Bismillaah.

De betekenis is: in de naam van Allah. De moslim zegt dit zowel vóór het eten als vóór het drinken. Daarmee erkent hij dat zijn voedsel een voorziening van Allah is en dat hij deze gunst met Zijn toestemming gebruikt.

Het korte Bismillaah is voldoende. De moslim noemt de naam van Allah wanneer hij begint, ook wanneer hij alleen eet, onderweg iets drinkt of tijdens zijn werkpauze een eenvoudige maaltijd gebruikt.

Islamitische juristen verschillen over de precieze juridische kwalificatie van het noemen van Allahs naam vóór het eten. Sommigen beschouwen het als verplicht, terwijl anderen het zien als een sterk aanbevolen profetische praktijk. In beide benaderingen geldt dat een moslim deze leiding niet achteloos hoort te verwaarlozen.

Wat zeg je als je Bismillaah bent vergeten?

Aisha (Aishah), moge Allah tevreden met haar zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer een van jullie eet, laat hij dan de naam van Allah noemen. Wanneer hij dit aan het begin vergeet, laat hij dan zeggen: ‘In de naam van Allah, aan het begin en aan het einde ervan.’” (Overgeleverd door Aboe Dawoed en at Tirmidhi).

Uitspraak: Bismillaahi fie awwalihi wa aakhirihi.

Deze woorden worden uitgesproken zodra iemand tijdens het eten of drinken beseft dat hij zonder Bismillaah is begonnen. Ook wanneer nog maar een klein gedeelte van de maaltijd overblijft, kan hij ze zeggen. De bedoeling is niet dat hij zich langdurig schuldig voelt, maar dat hij zijn vergeetachtigheid herstelt zodra hij eraan denkt.

Wat als je er pas na de maaltijd aan denkt?

De genoemde smeekbede hoort bij iemand die zich tijdens het eten herinnert dat hij de naam van Allah niet heeft genoemd. Wanneer de maaltijd volledig voorbij is en hij er pas daarna aan denkt, hoeft hij de woorden over het begin en het einde niet alsnog als vaste formule uit te spreken.

Hij kan Allah om vergeving vragen voor zijn onoplettendheid en Hem voor het eten danken. De profetische leiding leert de moslim hoe hij een vergeetmoment herstelt, zonder van iedere vergissing een bron van onrust te maken.

Wat zeg je na het eten en drinken?

De eenvoudigste en duidelijkst overgeleverde herinnering na eten en drinken is het prijzen van Allah.

Anas ibn Malik, moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Allah is werkelijk tevreden met de dienaar die iets eet en Hem daarvoor prijst, en die iets drinkt en Hem daarvoor prijst.” (Overgeleverd door Moeslim).

Uitspraak: Alhamdoelillaah.

De betekenis is: alle lof behoort aan Allah. Een moslim die alleen Alhamdoelillaah zegt, heeft daarmee een authentiek overgeleverde en volledig passende lofprijzing uitgesproken.

De tevredenheid van Allah wordt in deze hadith verbonden aan een handeling die nauwelijks tijd kost. Dat laat zien dat dankbaarheid niet afhankelijk is van lange formuleringen. Een korte lofprijzing kan groot zijn wanneer zij bewust en oprecht wordt uitgesproken.

Een langere smeekbede na het eten

Moeadh ibn Anas (Muadh ibn Anas), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wie voedsel eet en daarna zegt: ‘Alle lof behoort aan Allah, Die mij dit heeft laten eten en het mij heeft geschonken zonder enige macht of kracht van mijzelf’, diens eerdere zonden worden vergeven.” (Overgeleverd door Aboe Dawoed, at Tirmidhi en Ibn Maadjah; de hadith is als goed beoordeeld).

Uitspraak: Alhamdoe lillaahilladhie atamanie haadha wa razaqaniehi min ghayri hawlin minnie wa laa qoewwah.

Deze smeekbede voegt aan de lofprijzing een belangrijk inzicht toe. De mens heeft mogelijk gewerkt, boodschappen gedaan en het eten bereid, maar zijn vermogen, gezondheid, inkomen en mogelijkheden heeft hij niet zelf geschapen. Hij gebruikt middelen, terwijl Allah hem de kracht en voorziening schenkt waardoor die middelen resultaat krijgen.

De moslim hoeft de korte en de langere lofprijzing niet na iedere maaltijd allebei uit te spreken. Hij kan Alhamdoelillaah zeggen en op andere momenten de langere smeekbede gebruiken. De verschillende overgeleverde vormen bieden ruimte en afwisseling.

Wat zeg je tegen degene die je eten of drinken geeft?

Wanneer iemand voedsel of drinken aanbiedt, kan de ontvanger niet alleen Allah danken, maar ook voor de gever bidden. De Profeet ﷺ sprak de volgende smeekbede uit:

“O Allah, voed degene die mij heeft gevoed en geef te drinken aan degene die mij te drinken heeft gegeven.” (Overgeleverd door Moeslim).

Uitspraak: Allaahoemma atim man atamanie, wasqi man saqaanie.

Deze woorden passen wanneer iemand bij familie, vrienden of buren heeft gegeten, maar ook wanneer een ander hem onderweg, op het werk of tijdens een bijeenkomst iets te eten of te drinken geeft. De smeekbede vraagt Allah om de gever te belonen met iets van dezelfde soort als wat hij aan een ander heeft geschonken.

Zij vervangt een gewoon dankwoord niet. Een moslim kan de gastheer of degene die heeft gekookt rechtstreeks bedanken en daarnaast deze smeekbede uitspreken. Dankbaarheid tegenover Allah en waardering voor mensen versterken elkaar.

Is er een speciale doea voor water, koffie, thee of melk?

Voor water, koffie, thee, sap en andere gewone dranken is geen afzonderlijke vaste smeekbede nodig. De moslim zegt Bismillaah vóór het drinken en Alhamdoelillaah erna. Hij hoeft niet voor iedere soort drank een eigen religieuze formule te zoeken.

Over melk is wel een bijzondere overlevering bekend. Abdullah ibn Abbas (Abd Allah ibn Abbas), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer een van jullie voedsel eet, laat hij dan zeggen: ‘O Allah, zegen het voor ons en voed ons met iets dat beter is dan dit.’ En wanneer hij melk te drinken krijgt, laat hij dan zeggen: ‘O Allah, zegen die voor ons en geef ons er meer van’, want niets kan tegelijk de plaats van voedsel en drank innemen behalve melk.” (Overgeleverd door Aboe Dawoed en at Tirmidhi).

Uitspraak bij voedsel: Allaahoemma baarik lanaa fiehi wa atimnaa chayran minhoe.

Uitspraak bij melk: Allaahoemma baarik lanaa fiehi wa zidnaa minhoe.

Sommige hadithgeleerden hebben deze overlevering als goed beoordeeld, terwijl anderen opmerkingen maakten over de sterkte van de overdrachtsketen. Daarom krijgt zij haar plaats na de sterker vastgestelde basis van Bismillaah vóór en Alhamdoelillaah na het eten en drinken.

De bijzondere vermelding van melk betekent niet dat een moslim haar altijd moet drinken of dat ieder melkproduct voor iedere persoon gezond en passend is. De hadith wijst op de voedende eigenschap van melk en leert de gelovige Allah om zegen en vermeerdering van het goede te vragen.

Waarom begint een moslim met de naam van Allah?

Bismillaah is meer dan een openingswoord dat uit gewoonte wordt uitgesproken. Het verbindt een lichamelijke behoefte met aanbidding. De mens eet omdat hij honger heeft, maar kan tegelijkertijd beseffen dat hij een dienaar is die leeft van wat Allah hem schenkt.

Jabir ibn Abdullah (Jabir ibn Abd Allah), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer iemand zijn huis binnengaat en Allah noemt bij het binnengaan en bij het eten, zegt de satan tegen zijn metgezellen: ‘Jullie hebben hier geen overnachtingsplaats en geen avondeten.’ Wanneer hij binnengaat zonder Allah te noemen, zegt de satan: ‘Jullie hebben een overnachtingsplaats gevonden.’ En wanneer hij Allah niet noemt bij het eten, zegt hij: ‘Jullie hebben een overnachtingsplaats en avondeten gevonden.’” (Overgeleverd door Moeslim).

Deze hadith spreekt over een werkelijkheid uit de onzichtbare wereld. Zij is geen reden voor angstige gedachten over iedere maaltijd. De boodschap is dat het herinneren van Allah het huis en de maaltijd beschermt tegen achteloosheid en voorkomt dat de satan (shaytan) aanspraak maakt op het eten. De moslim zoekt bescherming bij Allah door Hem te noemen en op Hem te vertrouwen, niet door ingewikkelde rituelen of bijgelovige handelingen.

Wanneer een gezin samen Bismillaah zegt, wordt een gewone tafel bovendien een plaats waar kinderen en volwassenen leren Allah te herinneren. De maaltijd blijft ontspannen en menselijk, maar wordt niet losgemaakt van het geloof.

Eten als gunst, verantwoordelijkheid en aanbidding

De intentie (niyyah) kan een gewone handeling een diepere betekenis geven. Wie eet om zijn lichaam te onderhouden, zijn gezin te verzorgen, eerlijk te werken, kennis op te doen of kracht te verzamelen voor aanbidding, kan met zijn maaltijd een goede bedoeling verbinden.

Voor deze intentie bestaat geen vaste zin die vóór iedere maaltijd hardop moet worden uitgesproken. Zij bevindt zich in het hart. De moslim hoeft zijn eten niet te onderbreken om een lange verklaring van zijn bedoeling te geven.

Dankbaarheid bestaat ook niet alleen uit woorden. Het noemen van Allah maakt verboden voedsel niet toegestaan en verandert onrechtmatig verkregen geld niet in een zuivere voorziening. Werkelijke dankbaarheid omvat het zoeken naar toegestaan (halal) voedsel en inkomen, het vermijden van verspilling en het respecteren van de rechten van degene die het voedsel heeft gekocht, bereid of opgediend.

De profetische praktijk aan tafel

De profetische leiding rond eten en drinken bestaat niet alleen uit woorden. Zij geeft ook richting aan de manier waarop een moslim eet, drinkt en met anderen aan tafel zit.

Eten en drinken met de rechterhand

De woorden die de Profeet ﷺ tot Omar ibn Abi Salama richtte, verbinden het noemen van Allah met het eten met de rechterhand en het nemen van voedsel dat dichtbij ligt. Deze leiding is vooral belangrijk bij een gezamenlijke schaal: iemand reikt niet onrustig over anderen heen en zoekt niet voortdurend de beste stukken aan de andere kant.

Wie zijn rechterhand door ziekte, verwonding, verlamming of een andere werkelijke beperking niet kan gebruiken, handelt naar wat hij kan. De islamitische leiding is niet bedoeld om een zieke of iemand met een beperking te vernederen.

Drinken zonder in het drinkvat te ademen

Anas ibn Malik vertelde: “De Boodschapper van Allah ﷺ dronk in drie ademhalingen, waarbij hij buiten het drinkvat ademde, en zei: ‘Dat lest de dorst beter, is heilzamer en aangenamer.’” Overgeleverd door Moeslim.

In een andere hadith zei de Profeet ﷺ: “Wanneer een van jullie drinkt, laat hij dan niet in het drinkvat ademen.” (Overgeleverd door at Tirmidhi; hij beoordeelde de hadith als goed en authentiek).

De moslim kan dus in meerdere rustige slokken drinken en tussendoor buiten het glas of de beker ademhalen. Het gaat niet om een verplicht telritueel waarbij iedere drank exact in drie delen moet worden verdeeld. De profetische praktijk leert kalmte en voorkomt dat iemand rechtstreeks in het drinkvat ademt.

Voedsel niet beledigen

Aboe Hoerayra (Abu Hurayrah), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde: “De Profeet ﷺ heeft nooit voedsel bekritiseerd. Wanneer hij het lekker vond, at hij ervan, en wanneer hij het niet lekker vond, liet hij het staan.” (Overgeleverd door al Boekhari en Moeslim).

Een mens hoeft niet ieder gerecht lekker te vinden. Hij mag vriendelijk aangeven dat hij iets niet wil eten of dat hij een bepaald voedingsmiddel niet verdraagt. De profetische houding voorkomt echter dat hij het eten verachtelijk beschrijft, de kok beledigt of de sfeer aan tafel bederft omdat een gerecht niet aan zijn voorkeur voldoet.

Voor kinderen is dit een belangrijke les. Zij mogen smaken leren kennen en hun grenzen aangeven, maar kunnen ook leren het voedsel en degene die het bereidde niet te beledigen.

Een gevallen hap en respect voor voedsel

Jabir ibn Abdullah vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Wanneer bij een van jullie een hap valt, laat hij dan verwijderen wat eraan vastzit en hem vervolgens opeten. Laat hij hem niet voor de satan achterlaten. Laat hij zijn hand ook niet afvegen voordat hij zijn vingers heeft schoongemaakt, want hij weet niet in welk deel van zijn eten de zegen ligt.” Overgeleverd door Moeslim.

Deze hadith leert de moslim voedsel niet onmiddellijk waardeloos te verklaren. Wanneer een hap op een schone of veilig te reinigen plaats valt, kan hij verwijderen wat eraan vastzit en hem opeten.

Dat betekent niet dat iemand bedorven voedsel moet eten of een hap moet gebruiken die op een ernstig vervuilde plaats is gevallen en niet veilig kan worden gereinigd. De profetische leiding roept op tot respect voor de voorziening, niet tot het veroorzaken van schade.

Hoeveel eten is genoeg?

De islam verbiedt de mens niet om van goed en toegestaan voedsel te genieten. Hij leert hem wel dat genieten niet hetzelfde is als grenzeloos consumeren.

Allah zegt: “Kinderen van Adam, draag jullie mooie kleding bij iedere gebedsplaats, eet en drink, maar wees niet buitensporig. Hij houdt werkelijk niet van degenen die buitensporig zijn.” (Soera al Araf 7:31).

Dit vers verbindt eten en drinken met een duidelijke grens. Voedsel is toegestaan, maar verspilling en buitensporigheid beschadigen de verhouding van de mens tot zijn lichaam, zijn bezit en de voorzieningen van de aarde.

Al Miqdam ibn Madikarib (al-Miqdam ibn Madikarib), moge Allah tevreden met hem zijn, vertelde dat de Profeet ﷺ zei: “Een mens vult geen slechter vat dan zijn maag. Enkele happen die zijn rug recht houden, zijn voor de zoon van Adam voldoende. Wanneer hij toch meer nodig heeft, laat dan een derde voor zijn voedsel zijn, een derde voor zijn drinken en een derde voor zijn adem.” (Overgeleverd door at Tirmidhi; hij beoordeelde de hadith als goed en authentiek).

Deze woorden betekenen niet dat iedere maaltijd met een meetinstrument in drie exacte hoeveelheden moet worden verdeeld. Zij leren de mens ruimte over te laten en niet door te eten totdat eten en drinken hem zwaar maken. Het lichaam heeft voedsel nodig, maar overdaad kan de mens lui, ongemakkelijk en achteloos maken.

Hoe leer je kinderen de doea bij eten en drinken?

Kinderen leren de herinneringen rond eten vooral door herhaling en voorbeeld. Wanneer ouders rustig Bismillaah zeggen voordat zij beginnen en Alhamdoelillaah na afloop, worden deze woorden een natuurlijk onderdeel van het gezinsleven.

Een kind dat de naam van Allah vergeet, hoeft niet hard te worden terechtgewezen. Een vriendelijke herinnering is meestal leerzamer dan een berisping die de maaltijd met spanning verbindt. Ouders kunnen uitleggen dat het kind de smeekbede voor het vergeten begin mag uitspreken zodra het eraan denkt.

Voor gezinnen in Nederland, België en Vlaanderen is het nuttig om kinderen te leren dat deze herinnering niet alleen thuis wordt gezegd. Zij kunnen Bismillaah zeggen bij hun lunch op school, tijdens de opvang, op bezoek bij een vriend of voordat zij na het sporten iets drinken. Daarvoor hoeven zij niet de aandacht van de hele ruimte te trekken; de herinnering kan rustig worden uitgesproken.

De opvoeding gaat verder dan het onthouden van woorden. Een kind kan leren een maaltijd niet te beledigen, een redelijke hoeveelheid op te scheppen, voedsel niet achteloos weg te gooien en degene die heeft gekookt te bedanken. Zo krijgt Alhamdoelillaah ook een zichtbare plaats in zijn gedrag.

Veelgemaakte fouten rond de doea bij eten en drinken

Een eerste fout is dat mensen de eenvoudige profetische praktijk ingewikkeld maken. Zij denken dat Bismillaah niet voldoende is of dat vóór iedere maaltijd een lange formule verplicht moet worden uitgesproken. De duidelijk overgeleverde basis is juist kort.

Een tweede fout is dat iemand na iedere maaltijd alle bekende lofprijzingen achter elkaar probeert te zeggen. De verschillende vormen bieden keuze en afwisseling. Zij zijn niet overgeleverd als een verplichte reeks die volledig moet worden afgewerkt.

Een derde fout is dat de smeekbede voor iemand die Bismillaah vergat pas na de volledig beëindigde maaltijd als vaste naformule wordt ingevoerd. De hadith plaatst haar bij het moment waarop iemand zich tijdens het eten herinnert wat hij aan het begin vergat.

Ook de volgende lofprijzing is onder moslims bekend:

“Alle lof behoort aan Allah, Die ons heeft gevoed, ons te drinken heeft gegeven en ons tot moslims heeft gemaakt.” (Overgeleverd door Aboe Dawoed, at Tirmidhi en Ibn Maadjah).

Uitspraak: Alhamdoe lillaahilladhie atamanaa wa saqaanaa wa dja-alanaa moeslimien.

De betekenis bevat lof aan Allah, dankbaarheid voor eten en drinken en dankbaarheid voor de islam. Sommige hadithgeleerden hebben de overdrachtsketen echter als zwak beoordeeld. Daarom krijgt deze smeekbede niet dezelfde plaats als Alhamdoelillaah en de sterker overgeleverde langere smeekbede na het eten.

Een andere fout is dat mensen voor iedere soort voedsel of drank een afzonderlijke profetische doea verspreiden zonder betrouwbare bron. Een moslim mag Allah in zijn eigen woorden om zegen, gezondheid en dankbaarheid vragen. Hij schrijft zulke persoonlijke woorden alleen geen bijzondere profetische status toe zonder bewijs.

Een maaltijd begint met enkele korte woorden en eindigt met lof. Daartussen ligt een hele houding: de naam van Allah noemen, bewust en met mate eten, mensen waarderen en de voorziening niet verachten. Zo blijft voedsel niet slechts brandstof voor het lichaam, maar wordt het een terugkerend moment waarop de mens zijn afhankelijkheid erkent en zijn hart opnieuw naar zijn Voorziener richt.