Marokko tussen de Idrisiden en de Almoraviden: Zenata, Fez en ruim een eeuw van strijd – deel 1

Wie de geschiedenis van Marokko van dynastie naar dynastie leest, kan gemakkelijk de indruk krijgen dat na de Idrisiden een leegte ontstond en dat vervolgens de Almoraviden verschenen om het land opnieuw te verenigen. Tussen beide momenten ligt echter meer dan een eeuw waarin de politieke, religieuze en economische verhoudingen in het verre westen van de islamitische wereld ingrijpend veranderden.

Na het verdwijnen van het Idrisidische centrum in Fez ontstond geen gebied zonder bestuur, maar een meervoudige politieke orde. Steden en regio’s ontwikkelden eigen machtscentra, terwijl de Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran — alle verbonden met het brede Amazigh-verband van de Zenata — om politieke erkenning, handelsroutes en stedelijke invloed streden. Tegelijk probeerden de Fatimiden vanuit Ifriqiya en de Omajjaden van Cordoba deze plaatselijke rivaliteit in hun voordeel te gebruiken.

Deze wereld was verdeeld, maar niet losgeslagen. Steden bleven groeien, markten en karavaanroutes verbonden uiteenlopende regio’s en verschillende religieuze tradities boden hun eigen vormen van legitimiteit. Pas vanuit deze gelaagde werkelijkheid kan worden begrepen hoe de Almoravidische beweging uit de Sahara uiteindelijk een nieuwe politieke orde wist op te bouwen.

Over welk Marokko en over welke periode spreken we?

Het woord Marokko is voor een moderne lezer verbonden met een staat met vaste grenzen, een hoofdstad, provincies en een centrale overheid. Voor de tiende en elfde eeuw kan die betekenis niet zonder meer naar het verleden worden teruggeplaatst.

Middeleeuwse schrijvers gebruikten voor het gebied vaak de naam Maghreb al Aqsa, het verre westen. Daaronder vielen in grote lijnen Fez, de Atlantische vlakten, delen van het Atlasgebied, de Rif, het noorden rond Tanger en Ceuta en de routes naar Sijilmasa. De precieze grenzen verschilden echter van auteur tot auteur en veranderden met de politieke omstandigheden. Ook de scheiding tussen het verre westen en de centrale Maghreb, die ongeveer overeenkwam met grote delen van het huidige Algerije, was niet altijd scherp.

Een heerser die Fez beheerste, heerste niet automatisch over Tanger, Sijilmasa, Tamesna, Aghmat of de Rif. Een familie kon zich emir van Fez noemen, terwijl een andere macht de wegen naar het oosten beheerste en een derde in het zuiden belastingen op karavanen inde. Politieke macht werkte niet alleen door rechtstreeks bestuur, maar ook via lokale gouverneurs, stamhoofden, tribuut, huwelijksverbintenissen en de erkenning van een verre kalief.

Ook het begin van de overgangsperiode is niet met één datum vast te leggen. De Idrisiden verloren hun zelfstandige gezag in Fez in verschillende stappen tijdens de jaren twintig van de tiende eeuw. Een Idrisidische tegenaanval bracht de stad tijdelijk weer onder het gezag van een familielid, waarna Musa ibn Abi al Afiya haar rond 925 opnieuw innam. Idrisidische takken bleven daarna in het noorden actief en verloren pas later hun laatste zelfstandige machtsbases. Aan de andere kant wordt de uiteindelijke inname van Fez door de Almoraviden doorgaans rond 1069 of 1070 geplaatst. Wie vanaf het verlies van Fez rekent, kijkt dus naar ongeveer anderhalve eeuw; wie vanaf het definitieve einde van de Idrisidische zelfstandigheid in het noorden rekent, nog altijd naar bijna een eeuw.

Dit artikel gebruikt de ruimste betekenis: de periode waarin het Idrisidische centrum in Fez verdween, machten van de Zenata naar voren traden, Fatimiden en Omajjaden om invloed streden en de eerste Almoravidische veroveringen de bestaande politieke orde begonnen te veranderen.

Hoe kennen we deze periode? Kronieken, bronnenkritiek en archeologie

De tiende-eeuwse geschiedenis van Marokko is niet overgeleverd in één volledige kroniek die stap voor stap vertelt wat er gebeurde. Veel lokale werken zijn verloren gegaan of hebben mogelijk nooit bestaan in een vorm die later werd gekopieerd. Daardoor bekijken we de periode vaak door de ogen van buitenstaanders, tegenstanders of auteurs die lang na de gebeurtenissen leefden.

De Andalusische geschiedschrijver Ibn Hayyan bewaarde bijvoorbeeld brieven en berichten over de politiek van de Omajjaden van Cordoba in de Maghreb. Zijn werk is waardevol omdat hij dichter bij de gebeurtenissen stond en toegang had tot Andalusische archieven. Tegelijk schreef hij vanuit een omgeving waarin het Omajjadische hof en de belangen van Cordoba centraal stonden.

De geograaf al Bakri schreef in de elfde eeuw en verzamelde oudere berichten over steden, wegen, vorsten en bevolkingsgroepen. Hij reisde waarschijnlijk zelf niet door alle gebieden die hij beschreef, maar maakte gebruik van kooplieden, reizigers en vroegere geografen. Zijn teksten bevatten daarom kostbare gegevens, maar ook aantallen en verhalen die niet altijd letterlijk als moderne statistiek kunnen worden gelezen.

Latere werken, zoals al Bayan al Mughrib (De geschiedenis van de Maghreb) van Ibn Idhari en Rawd al Qirtas (De tuin van de bladzijden) van Ibn Abi Zar, bewaren informatie die elders verloren ging. Zij zijn echter geschreven in een andere politieke tijd. De Merinidische omgeving waarin sommige van deze geschiedenissen vorm kregen, had haar eigen belangen bij het benadrukken van de heilige afstamming van de Idrisiden, de bijzondere positie van Fez en een malikitisch beeld van de Marokkaanse geschiedenis.

Ibn Khaldun beschikte in de veertiende eeuw over uitgebreide genealogische en historische overleveringen over Amazigh-groepen. Zonder zijn werk zouden veel namen, verplaatsingen en dynastieën moeilijk te reconstrueren zijn. Maar ook hij leefde eeuwen na Musa ibn Abi al Afiya, Ziri ibn Atiyya en de eerste heersers van de Maghrawa in Fez.

Moderne geschiedschrijving gebruikt daarom niet alleen kronieken. Munten kunnen tonen in wiens naam een stad formeel werd bestuurd. Inscripties kunnen politieke bescherming zichtbaar maken. Archeologische opgravingen in plaatsen als Sijilmasa, Aghmat, Walila en Nekor tonen dat steden soms bleven groeien, terwijl geschreven bronnen vooral oorlogen beschrijven.

Ook moderne studies moeten kritisch worden gelezen. Een Turkstalige encyclopedische studie kan een nuttige samenvatting bieden van Arabische, Franse en andere moderne onderzoeken, maar wordt daarmee geen bron uit de tiende eeuw. Franse koloniale onderzoekers brachten veel manuscripten en archeologische plaatsen onder de aandacht, maar konden de geschiedenis van de Amazigh tegelijk interpreteren vanuit een koloniale tegenstelling tussen Arabieren en Amazigh. Nationale geschiedschrijving kon op haar beurt de ontwikkeling van een vroeg verenigd Marokko sterker benadrukken dan de bronnen toelaten.

Daarom zal in dit artikel soms worden aangegeven dat historici verschillende jaartallen, volgorden of interpretaties geven. Dat is geen zwakte van de geschiedwetenschap. Het is een erkenning dat het verleden niet altijd via één onbetwiste stem tot ons komt. De schaarste aan plaatselijke teksten en de negatieve beeldvorming over zogenoemde opstandige of ketterse bevolkingen maken vergelijking met munten, archeologie en andere overleveringen onmisbaar.

De val van de Idrisiden was geen gebeurtenis van één dag

De politieke neergang van de Idrisiden begon lang voordat zij hun laatste noordelijke steunpunten verloren. Na de dood van Idris II werd hun territorium onder familieleden verdeeld. Fez bleef belangrijk, maar de dynastie werd afhankelijker van lokale machtsverhoudingen en steeds kwetsbaarder voor rivalen uit de centrale Maghreb.

Toen de Fatimiden in 909 hun kalifaat in Ifriqiya vestigden, kregen plaatselijke tegenstanders van de Idrisiden een machtige bondgenoot. Masala ibn Habus, een leider van de Miknasa in Fatimidische dienst, trok rond 917 of 918 naar het westen. De Idrisidische emir Yahya IV werd verslagen en moest tribuut betalen. Hij mocht Fez behouden, terwijl gebieden daarbuiten onder bondgenoten van de Fatimiden werden verdeeld.

Bij een tweede campagne rond 921 of 922 werd Yahya uit Fez verwijderd. De Fatimiden benoemden aanvankelijk een eigen gouverneur, maar hun gezag was niet stevig genoeg om alle plaatselijke spelers te beheersen. Hasan al Hajjam, een Idrisidisch familielid, wist Fez kort daarna terug te nemen.

Die herovering duurde niet lang. Musa ibn Abi al Afiya hergroepeerde zijn macht en profiteerde van verraad binnen Fez. Rond 925 kwam hij de stad binnen. In de daaropvolgende jaren viel hij ook andere Idrisidische steunpunten aan. De familie trok zich verder terug naar het noorden en naar versterkte plaatsen in berggebieden.

Het verlies van Fez was dus beslissend, maar het betekende niet dat de Idrisiden op diezelfde dag uit de geschiedenis verdwenen. Zij behielden nog gebieden, familiebanden, religieus prestige en buitenlandse bondgenoten. In de noordelijke bergen en kustgebieden zouden zij nog tientallen jaren een politieke rol spelen.

Voor deze nieuwe fase is de hoofdvraag echter niet langer hoe de Idrisiden hun staat verloren. Het gaat nu om de machten die hun plaats innamen, de manier waarop zij regeerden en de orde die ontstond nadat Fez niet meer het vanzelfsprekende centrum van één dynastie was.

Het noorden na Fez: Hadjar an Nasr, Ceuta en Tanger

Nadat de Idrisiden uit Fez waren verdreven, verschoof een deel van hun politieke activiteit naar het noorden. Hadjar an Nasr, een bergvesting waarvan de precieze archeologische identificatie nog onderwerp van onderzoek is, werd een belangrijk toevluchtsoord. Vanuit zulke versterkte gebieden konden Idrisidische leiders steun zoeken bij lokale gemeenschappen en contact onderhouden met de kust.

Musa ibn Abi al Afiya omsingelde Hadjar an Nasr rond 929, maar wist de vesting niet onmiddellijk in te nemen. Hij liet troepen achter en zette andere campagnes voort. Toen zijn eigen positie later verzwakte, konden Idrisidische strijders de omsingeling doorbreken en een deel van hun vroegere gebieden terugwinnen.

Het belang van het noorden ging verder dan Idrisidisch verzet. Tanger, Ceuta en de omliggende havens vormden de zuidelijke zijde van de Straat van Gibraltar. Zij waren verbonden met Algeciras, Malaga en de rest van al Andalus. Schepen vervoerden niet alleen handelsgoederen, maar ook soldaten, gezanten, brieven en vluchtelingen.

Ceuta kreeg een centrale plaats in de strategie van Abd al Rahman III. Nadat plaatselijke machthebbers zijn gezag hadden erkend, werd de stad rond 931 een sterke Omajjadische basis. Vanuit Ceuta kon Cordoba bondgenoten ondersteunen, Fatimidische uitbreiding volgen en de scheepvaart door de Straat van Gibraltar beveiligen.

De controle over Ceuta betekende niet dat heel Noord-Marokko rechtstreeks vanuit Cordoba werd bestuurd. Berggebieden, kustplaatsen en lokale groepen behielden hun eigen belangen. De stad gaf de Omajjaden wel een vaste toegangspoort tot de Afrikaanse kust, waardoor hun betrokkenheid niet langer alleen uit diplomatieke brieven en geschenken bestond.

De Hammudiden en de politieke terugkeer van de Idrisidische afstamming

Aan het begin van de elfde eeuw verscheen in het noorden een familie die de blijvende politieke waarde van Idrisidische afstamming duidelijk maakte. De Hammudiden stamden volgens de breed aanvaarde genealogische traditie af van Idris II.

Tijdens de burgeroorlog in al Andalus kregen Ali ibn Hammud en zijn broer al Qasim bestuurlijke macht in Ceuta, Tanger, Asilah en Algeciras. Daardoor beheersten zij posities aan beide zijden van de Straat van Gibraltar. In 1016 trok Ali ibn Hammud vanuit Ceuta naar Cordoba, zette de zittende machthebber af en liet zich tot kalief uitroepen.

Dit was geen herstel van de oude Idrisidische staat. De Hammudiden opereerden in een nieuwe wereld van Andalusische burgeroorlog, legers van Amazigh-afkomst en concurrerende kalifale aanspraken. Hun afkomst bood hun echter iets wat veel andere militaire leiders misten: een genealogische band met de familie van Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem).

Hun opkomst laat zien dat de Idrisidische erfenis niet alleen bestond uit herinnering aan Fez. Zij bleef een bruikbare bron van legitimiteit. Een familie die delen van Noord-Marokko beheerste, kon vanuit die afstamming zelfs aanspraak maken op het kalifaat in Cordoba.

De Hammudiden bleven niet lang de dominante macht van al Andalus. Hun betekenis voor de Marokkaanse geschiedenis ligt vooral in de manier waarop zij de twee oevers van de Straat van Gibraltar verbonden. Het noorden was geen afgelegen rand van Fez, maar een gebied waar Marokkaanse en Andalusische politiek in elkaar overliepen.

Marokko zonder één centrum: steden, regio’s en rivaliserende machten

De politieke kaart van deze periode bestond uit meerdere steden en regio’s die elk een eigen functie en machtsbasis hadden.

Fez bleef het grootste symbool van heerschappij in het noorden en het binnenland. Wie haar bezat, kon toegang zoeken tot de vruchtbare Saisvlakte en de routes naar Taza, Tlemcen, Tanger en Sijilmasa. Toch was zelfs een sterke heerser in Fez afhankelijk van bondgenoten buiten de stad.

Ceuta en Tanger beheersten delen van de maritieme verbinding met al Andalus. De Rif had een eigen politieke geschiedenis rond Nekor en andere kustcentra. Tamesna langs de Atlantische vlakten werd grotendeels door de Barghawata beheerst. Sijilmasa aan de rand van de Sahara was verbonden met goudgebieden en karavaanroutes. Aghmat werd een belangrijk stedelijk en commercieel centrum bij het Atlasgebergte. Sous en Draa vormden doorgangen naar het zuiden en gebieden met eigen landbouw- en mijnbouwbelangen.

Deze centra lagen niet los van elkaar. Kooplieden reisden tussen Fez en Sijilmasa, tussen Aghmat en de Sahara en tussen Tanger en al Andalus. Stamverbanden konden zich over grote gebieden verspreiden. Een dynastie kon familieleden in verschillende steden plaatsen en vervolgens door een opvolgingsstrijd uiteenvallen.

De veelheid aan machtscentra verklaart waarom de geschiedenis van deze eeuw niet als één rechte lijn kan worden verteld. Terwijl Musa ibn Abi al Afiya om Fez en het noorden streed, kende Sijilmasa haar eigen Midraridische conflicten. Terwijl Ziri ibn Atiyya met Cordoba onderhandelde, hielden de Barghawata een eigen staat in stand. Terwijl de Hammudiden de Straat van Gibraltar beheersten, ontwikkelde Aghmat zich in het zuiden.

Het politieke landschap werd dus niet gekenmerkt door het ontbreken van bestuur, maar door het naast elkaar bestaan van regionale staten, stedelijke instellingen, diplomatieke netwerken en economische zones. Geen enkele macht wist deze verschillende werelden langdurig onder één gezag te verbinden.

De strijd tussen twee kalifaten om de westelijke Maghreb

De Fatimiden vestigden in 909 een ismaïlitisch kalifaat binnen de sjiitische traditie in Ifriqiya, ongeveer het huidige Tunesië en delen van Oost-Algerije. Zij erkenden de Abbasidische kalief in Bagdad niet en presenteerden hun eigen imam-kalief als de rechtmatige leider van de islamitische gemeenschap.

De Fatimidische ambitie richtte zich uiteindelijk op Egypte en verder naar het oosten, maar het westen bleef belangrijk. Controle over de centrale en westelijke Maghreb leverde soldaten, belastingen, handelsroutes en politieke erkenning op. Bovendien kon een sterke Fatimidische aanwezigheid dicht bij de Straat van Gibraltar de Omajjaden in al Andalus bedreigen.

Abd al Rahman III regeerde aanvankelijk als Omajjadische emir van Cordoba. In 929 nam hij de titel van kalief en leider van de gelovigen aan. Die stap was deels een antwoord op de nieuwe Fatimidische aanspraak. Cordoba stelde zich nu eveneens voor als centrum van een legitiem kalifaat.

Het conflict werd zelden uitgevochten als een eenvoudige oorlog tussen twee grote legers die elkaar rechtstreeks ontmoetten. Beide hoven werkten meestal met plaatselijke bondgenoten. Fatimidische bevelhebbers steunden leiders van de Miknasa en later dynastieën van de Sanhaja. De Omajjaden zochten aansluiting bij de Maghrawa, Banoe Ifran, Idrisidische takken en andere machthebbers die Fatimidische uitbreiding vreesden.

Deze bondgenoten waren geen pionnen zonder eigen wil. Zij konden steun aannemen, hun positie versterken en later van kamp veranderen. Voor een plaatselijke emir betekende erkenning door Cordoba toegang tot wapens, geld, schepen en een prestigieuze titel. Voor de Omajjaden betekende diezelfde overeenkomst dat de Fatimiden op afstand werden gehouden zonder dat Cordoba ieder gebied zelf hoefde te besturen.

De Fatimidische veldtocht van Jawhar as Siqilli en Ziri ibn Manad in 958–960 toont hoe ver de strijd kon gaan. Fez en Sijilmasa werden ingenomen en plaatselijke heersers gevangen weggevoerd. Toch bleek ook deze overwinning niet blijvend. Zodra het leger vertrok, konden lokale groepen en Omajjadische bondgenoten opnieuw terrein winnen.

De rivaliteit veranderde de politieke cultuur van de westelijke Maghreb. Lokale heersers leerden kalifale erkenning te gebruiken als bron van gezag, terwijl de kaliefen afhankelijk werden van heersers die zij nooit volledig controleerden.

De vrijdagpreek, de munt en de benoeming als tekenen van gezag

In de middeleeuwse islamitische wereld werd heerschappij niet alleen zichtbaar door een leger of paleis. De naam van een kalief of emir kon tijdens de vrijdagpreek (khutba) worden genoemd. Munten konden zijn naam en titels dragen. Een brief uit Cordoba of Mahdiya kon een lokale leider tot gouverneur benoemen en hem een eretitel geven.

Wanneer een heerser de vrijdagpreek voortaan in naam van een andere kalief liet uitspreken, was dat een openbare politieke verklaring. De gemeenschap hoorde tijdens de belangrijkste wekelijkse bijeenkomst wie formeel als hoogste machthebber werd erkend.

Munten bereikten markten, belastingkantoren en handelsroutes. Zij verbonden politieke legitimiteit met het dagelijkse economische leven. Tegelijk moet niet iedere munt of vrijdagpreek worden uitgelegd alsof een plaats volledig vanuit het hof van de genoemde kalief werd bestuurd. Een emir kon de naam van de Omajjadische kalief gebruiken en toch zelfstandig belastingen innen, oorlog voeren en opvolgers aanwijzen.

Geschenken, eretekenen en ceremoniële kleding speelden eveneens een rol. Een mantel, paard, vaandel of titel uit Cordoba was geen onschuldig diplomatiek cadeau. Het maakte zichtbaar dat de ontvanger deel uitmaakte van een hiërarchische politieke wereld. Maar juist sterke leiders konden zulke eretekenen aanvaarden en vervolgens weigeren zich als gewone gouverneur te gedragen.

De loopbaan van Ziri ibn Atiyya zou later aantonen hoe dun de grens tussen erkende bondgenoot en onafhankelijke vorst was.

Macht en legitimiteit: ismaïlisme, kharidjitische stromingen en de malikitische traditie

De politieke kaart van Marokko was ook een religieuze kaart. Niet iedere dynastie baseerde haar gezag op dezelfde bronnen en niet iedere bevolking deelde dezelfde religieuze traditie.

De Fatimiden combineerden hun kalifale aanspraak met de ismaïlitische leer. Hun imam-kalief gold niet alleen als wereldlijk bestuurder, maar als drager van bijzonder religieus gezag. Zij ondersteunden een georganiseerde religieuze missie en probeerden plaatselijke elites voor hun zaak te winnen.

De Omajjaden van Cordoba presenteerden zich als soennitische tegenmacht. Hun hof was nauw verbonden met de malikitische rechtsschool, die in al Andalus en Ifriqiya al sterke geleerdennetwerken had. De bescherming van malikitische geleerden kon de Omajjaden helpen zich af te zetten tegen de ismaïlitische Fatimiden.

Toch kan de geschiedenis niet worden gereduceerd tot Fatimiden tegenover malikieten. In grote delen van de Maghreb bestonden sinds de achtste eeuw kharidjitische tradities. De sufritische en ibaditische stromingen hadden eigen politieke gemeenschappen gevormd, waaronder de Midrariden van Sijilmasa en de Rustamiden van Tahert.

Sommige groepen van de Zenata waren historisch met zulke stromingen verbonden. Dat betekent niet dat iedere Miknasa, Maghrawa of Banoe Ifran in de tiende eeuw dezelfde overtuiging had. Religieuze verbondenheid kon veranderen, verzwakken of plaatsmaken voor een nieuwe vorm van soennitische praktijk.

Ook de Idrisiden pasten niet eenvoudig in latere categorieën. Zij ontleenden hun legitimiteit aan hun afstamming via Hasan ibn Ali, moge Allah tevreden met hem zijn, en kwamen voort uit een Alidische politieke traditie. Moderne onderzoekers verschillen over de precieze leerstellige positie van de vroege Idrisiden. Het is te gemakkelijk om hen volledig gelijk te stellen aan het latere twaalversjiisme, maar ook onjuist om hun Alidische en mogelijk zayditische achtergrond weg te schrijven.

In de tiende en elfde eeuw nam de invloed van malikitische geleerden en praktijken geleidelijk toe. Verbindingen met Cordoba en Kairouan, reizen van studenten en juristen en de neergang van verschillende kharidjitische staten droegen daaraan bij. De Almoraviden zouden deze ontwikkeling later krachtig institutionaliseren, maar zij brachten het malikisme niet naar een religieus lege samenleving.

De strijd om legitimiteit draaide dus om meer dan geloof alleen. Een heerser kon zich beroepen op afstamming, benoeming door een kalief, bescherming van geleerden, rechtvaardig bestuur, militaire overwinning of beheersing van een heilige of belangrijke stad. Vaak combineerde hij verschillende vormen.

Religieuze taal mag daarom niet als louter propaganda worden afgedaan. Geloof overtuigde mensen en vormde instellingen. Tegelijk mag iedere politieke keuze evenmin als zuiver theologisch worden voorgesteld. De machthebbers van deze periode leefden in een wereld waarin religie, familie, veiligheid, handel en eer voortdurend in elkaar grepen.

De Miknasa vóór Musa ibn Abi al Afiya: routes, rivalen en Fatimidische steun

De Miknasa vormden een belangrijke tak van de Zenata. Zij leefden niet in één aaneengesloten gebied. Verschillende groepen waren gevestigd rond Taza, Tsoul, de Moulouyavallei, Melilla en verder naar het zuiden.

Hun verspreiding gaf hun toegang tot routes tussen de centrale Maghreb, Fez, de Rif en de Sahara. Daardoor konden leiders van de Miknasa zich ontwikkelen tot tussenpersonen, militaire bondgenoten en plaatselijke heersers.

Een andere tak van de Miknasa speelde al sinds de achtste eeuw een centrale rol in Sijilmasa. De Midrariden, die daar een dynastie vestigden, waren eveneens van Miknasa-afkomst. Dat betekent niet dat Musa ibn Abi al Afiya rechtstreeks over Sijilmasa regeerde of dat alle Miknasa samen één politiek programma volgden. Het toont wel dat de naam Miknasa een netwerk van verwante maar zelfstandige groepen kon omvatten.

Aan het begin van de tiende eeuw stonden Masala ibn Habus en zijn verwant Musa ibn Abi al Afiya aan het hoofd van invloedrijke groepen van de Miknasa in de noordelijke en centrale gebieden. Zij sloten zich aan bij de pas opgerichte Fatimidische staat, niet alleen uit religieuze sympathie, maar ook omdat Fatimidische steun hun positie tegenover Idrisidische en andere rivalen binnen de Zenata kon versterken.

Masala werd door de Fatimiden benoemd tot bestuurder van Tahert en delen van de centrale Maghreb. Zijn campagnes openden voor Musa de weg naar een veel grotere machtspositie. Musa was aanvankelijk een bondgenoot en uitvoerder van Fatimidische expansie, maar zijn ambities zouden spoedig verder reiken dan het bestuur van enkele districten.

Musa ibn Abi al Afiya: tussen Fatimiden, Omajjaden en eigen macht

Musa ibn Abi al Afiya behoort tot de meest bepalende en tegelijk omstreden personen van deze overgangsperiode. In sommige Marokkaanse kronieken verschijnt hij vooral als de vervolger van de Idrisiden. Andere bronnen benadrukken zijn rol als gouverneur van zowel de Fatimiden als de Omajjaden. Een vollediger beeld laat een regionale machthebber zien die de concurrentie tussen grote staten gebruikte om een eigen domein op te bouwen.

Na de eerste Fatimidische veldtocht tegen Yahya IV kreeg Musa gebieden in het noordoosten en rond de toegangswegen naar Fez. Toen Masala tijdens een conflict met de Maghrawa werd gedood, verloor Musa een machtige meerdere, maar kreeg hij ook meer zelfstandige ruimte.

Hasan al Hajjam versloeg Musa aanvankelijk en heroverde Fez. Musa trok zich terug, verzamelde nieuwe troepen en wachtte op een opening. Die kwam toen een bestuurder binnen Fez zich tegen Hasan keerde. Musa wist de stad rond 925 binnen te komen en bestuurde haar formeel in naam van de Fatimiden.

De inname van Fez veranderde Musa van een regionale leider in een machthebber met toegang tot een grote stad, belastinginkomsten en politieke uitstraling. In de daaropvolgende jaren breidde hij zijn invloed uit naar plaatsen als Salé en Asilah en oefende hij druk uit op Idrisidische gebieden in het noorden.

Zijn macht was echter nooit absoluut. Fez had eigen stedelijke gemeenschappen en elites. Rivalen van de Maghrawa beheersten gebieden in de centrale Maghreb. Idrisidische takken hielden stand in berggebieden. De Fatimiden konden andere leiders van de Miknasa tegen hem inzetten wanneer zijn zelfstandigheid te groot werd.

Musa’s staat was daarom geen stabiel koninkrijk met vaste grenzen. Het was een beweeglijk machtsgebied dat afhankelijk was van militaire loyaliteit, familiebanden, steden en de erkenning van een kalifaat.

De strijd tegen de laatste Idrisiden

Latere kronieken beschrijven Musa als een man die de Idrisidische familie systematisch wilde uitroeien. Zij vertellen over vervolgingen, gevangenneming en het doden van familieleden. Het is aannemelijk dat de strijd hard en gewelddadig was. De Idrisiden vormden voor Musa niet alleen een dynastieke rivaal, maar bezaten door hun afstamming ook een legitimiteit die hij zelf niet had.

Toch moeten de sterk moraliserende portretten in latere bronnen voorzichtig worden gelezen. Een dynastie die eeuwen later als heilig onderdeel van de Marokkaanse oorsprong werd herdacht, kreeg een vanzelfsprekende vijand tegenover zich. Musa kon daardoor uitgroeien tot het negatieve beeld van de man die de familie van de stichter vervolgde.

De politieke logica was breder. Zolang Idrisidische leiders forten, steden en bondgenoten behielden, kon Musa geen onbetwiste heerschappij over Noord-Marokko opbouwen. Zijn aanval op Hadjar an Nasr was daarom zowel een strijd tegen Idrisidische legitimiteit als een poging om een concurrerend territoriaal netwerk uit te schakelen.

Ook de Idrisiden handelden niet als één verenigd blok. Sommige takken zochten toenadering tot de Fatimiden, die eveneens Alidische afstamming claimden. Andere zochten steun bij de Omajjaden van Cordoba. Familierivaliteit en regionale belangen beïnvloedden hun keuzes.

De tegenstelling tussen Musa en de Idrisiden was dus werkelijk en gewelddadig, maar zij kan niet alleen worden verklaard als persoonlijke haat of als een eenvoudige strijd tussen soennieten en sjiieten.

Waarom wisselde Musa van kamp?

In 929 veranderde Musa zijn politieke trouw. Hij liet de vrijdagpreek uitspreken in naam van Abd al Rahman III en erkende daarmee de Omajjadische kalief van Cordoba.

De timing was niet toevallig. Abd al Rahman III had zijn kalifale titel aangenomen en probeerde plaatselijke heersers in de Maghreb aan zich te binden. De invloedrijke leider van de Maghrawa Muhammad ibn Khazar had hem al erkend. Ceuta en andere noordelijke posities kwamen dichter bij de Omajjadische invloedssfeer.

Musa kon vrezen dat de Fatimiden zijn groeiende macht zouden beperken. Door zich tot Cordoba te wenden, kreeg hij een tegenwicht tegen zijn vroegere beschermheer. Ook kon hij zich presenteren als bondgenoot in de strijd tegen Fatimidische uitbreiding.

Hij benoemde zijn zoon Madyan in Fez en trok tegen andere gebieden op. Een brontraditie vermeldt dat hij Nekor versloeg en de Banoe Salih daar uitschakelde. Andere historische en archeologische reconstructies gaan er echter van uit dat de Salihidische dynastie, of een herstelde tak ervan, nog tot in de elfde eeuw in de Rif aanwezig bleef. Het is daarom waarschijnlijker dat Musa Nekor tijdelijk onderwierp of een heerser verdreef dan dat hij de hele emirale traditie definitief beëindigde.

De Fatimiden reageerden door een andere leider van de Miknasa tegen hem te sturen. Musa werd verslagen en moest zich terugtrekken. Fez ging verloren, terwijl de Idrisiden vanuit Hadjar an Nasr opnieuw gebieden konden herwinnen.

Musa bleef strijden, maar bereikte zijn vroegere positie niet meer volledig. Hij stierf in 938. Zijn loopbaan toont hoe een plaatselijke heerser onder bescherming van een kalifaat kon opkomen, naar de tegenstander kon overlopen en vervolgens door beide zijden als gevaarlijke bondgenoot of vijand kon worden behandeld.

Zenata was geen staat: Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran

Zenata was geen koninkrijk en evenmin één stam met één leider. De naam verwees naar een brede verzameling van Amazigh-groepen die over grote delen van Noord-Afrika verspreid waren en door uiteenlopende vormen van verwantschap, taal, leefwijze, politieke samenwerking en gedeelde herinnering met elkaar verbonden konden zijn.

Middeleeuwse genealogieën brachten zulke groepen vaak onder bij een gezamenlijke voorouder. Die verhalen boden identiteit en politieke verbondenheid, maar kunnen niet zonder meer als letterlijke bevolkingsgeschiedenis worden gelezen.

Tot de belangrijkste takken van de Zenata behoorden de Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran. Daarnaast bestonden vele kleinere groepen. Een gedeelde achtergrond kon samenwerking vergemakkelijken, maar legde geen gemeenschappelijke politieke koers op. Groepen die zich in de ene oorlog als verwanten presenteerden, konden in een volgend conflict om dezelfde stad, route of titel strijden.

Gemeenschappen van de Zenata leefden bovendien niet uitsluitend als rondtrekkende herders. Sommige beheersten steden, landbouwgebieden en handelsroutes. Zij inden stedelijke belastingen, benoemden gouverneurs en onderhielden diplomatieke betrekkingen. De tegenstelling tussen een zogenoemde nomadische stam en een beschaafde stad doet daarom geen recht aan hun politieke werkelijkheid.

Stamverwantschap bleef wel belangrijk voor militaire steun, opvolging en persoonlijke veiligheid. Een heerser kon grote gebieden beheersen zolang hij voldoende familieleden en verwante groepen aan zich wist te binden. Wanneer dat netwerk uiteenviel, konden ook zijn territoriale bezittingen snel verloren gaan.

De vraag wanneer de Zenata over Marokko regeerden, heeft dus geen eenvoudig antwoord. Op verschillende momenten bestuurden de Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran Fez, Sijilmasa, Salé, Tlemcen en andere gebieden. Zij deden dat echter als afzonderlijke dynastieën en machtsgroepen, niet als vertegenwoordigers van één verenigde Zenata-staat.

Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran

De Miknasa waren vroeg verbonden met de Fatimiden en leverden met Musa ibn Abi al Afiya een van de eerste grote post-Idrisidische heersers van Fez. Een andere tak van de Miknasa bestuurde Sijilmasa onder de Midrariden.

De Maghrawa bezaten sterke posities in de centrale Maghreb en ontwikkelden later emiraten in Fez, Sijilmasa en andere steden. Hun leiders werkten geregeld met de Omajjaden van Cordoba samen, maar streefden tegelijk naar een eigen dynastieke macht.

De Banoe Ifran hadden een lange geschiedenis binnen kharidjitische bewegingen en verzetten zich zowel tegen de Fatimiden als tegen andere regionale dynastieën. In de late tiende en elfde eeuw beheersten zij delen van het huidige Marokko en streden zij met de Maghrawa om Fez en Salé.

De drie namen geven dus geen opeenvolging van afzonderlijke volken weer, maar verschillende politieke takken binnen een bredere wereld van verwantschap en rivaliteit.

De Maghrawa en de verschuiving van de macht

De Maghrawa waren al vóór hun heerschappij in Fez een belangrijke macht. Zij leefden in de centrale Maghreb, onder meer tussen de Chelifvallei en Tlemcen, en hadden vroeg contacten met zowel de Idrisiden als de Omajjaden.

Sommige overleveringen verbinden een vroeg stamhoofd van de Maghrawa met kalief Oethman, moge Allah tevreden met hem zijn, en gebruiken die ontmoeting om een oude band met de Omajjaden te verklaren. Zulke genealogische en politieke verhalen zijn waarschijnlijk later versterkt. Zij laten vooral zien hoe belangrijk het werd om een bondgenootschap met Cordoba als een oude, eervolle relatie voor te stellen.

Tijdens de opkomst van de Fatimiden verzette Muhammad ibn Khazar zich tegen Musa ibn Abi al Afiya. Hij versloeg een leger van Musa rond 924 en viel Fatimidische posities bij Tahert aan. Enkele jaren later erkende hij Abd al Rahman III als kalief.

Dit maakte de Maghrawa tot waardevolle bondgenoten van Cordoba, maar hun positie bleef wisselen. Toen de Fatimiden onder druk stonden door de opstand van Aboe Yazid, konden leiders van de Maghrawa ruimte winnen. Wanneer Fatimidische legers terugkeerden, moesten zij soms opnieuw onderhandelen of uitwijken.

In 958–960 veroverde Jawhar as Siqilli namens de Fatimiden Fez en Sijilmasa. De Maghrawa en andere groepen van de Zenata leden verliezen. In de jaren 971 en 972 werden verschillende leiders van de Maghrawa door strijdkrachten van de Sanhaja verslagen. Veel groepen trokken daarop verder naar het westen en vestigden sterkere machtsbases in het verre westen.

Die verplaatsing was geen vlucht uit de geschiedenis. Zij vormde juist het begin van een nieuwe fase voor de Maghrawa. Vanuit Fez, Sijilmasa en andere steden konden hun families eigen emiraten opbouwen. De politieke nadruk verschoof daarmee van de oudere gebieden in de centrale Maghreb naar Marokko.

Ziri ibn Atiyya: bondgenoot, gouverneur of koning?

Ziri ibn Atiyya kwam uit de Banoe Khazar, een belangrijke familie van de Maghrawa. Tegen het einde van de tiende eeuw groeide hij uit tot een van de machtigste leiders van de Zenata van zijn tijd.

Rond 979 beheerste hij Fez en liet hij in naam van de Omajjaden trouw afleggen. Zijn positie werd bedreigd door Buluqqin ibn Ziri, de heerser van de Sanhaja die namens de Fatimidische invloedssfeer vanuit de centrale Maghreb naar het westen oprukte. Buluqqin nam tijdens verschillende campagnes Fez en Sijilmasa in.

Na Buluqqins dood herstelde Ziri ibn Atiyya zijn positie. In 985 versloeg hij een groot leger van de Sanhaja bij Fez. De overwinning verhoogde zijn prestige en maakte hem voor Cordoba tot een onmisbare bondgenoot.

In 989 reisde hij naar Cordoba. Ibn Abi Amir al Mansur, de machtige hofbestuurder die feitelijk regeerde namens kalief Hisham II, ontving hem met grote eer, schonk hem kostbare geschenken en verleende hem een hoge titel.

De ceremonie moest de hiërarchie duidelijk maken: de kalifale staat beloonde haar trouwe leider in de Maghreb. Ziri zag zichzelf echter niet als een eenvoudige provinciale gouverneur. Hij beschikte over een eigen leger, een eigen dynastieke achterban en een gebied dat hij grotendeels door eigen strijd had verworven.

Na een tweede bezoek aan Cordoba verslechterde de verhouding. Volgens de overlevering vond Ziri de titel die hij ontving onvoldoende en verweet hij al Mansur dat hij de feitelijke macht van kalief Hisham II had overgenomen. De precieze woorden zijn niet met zekerheid vast te stellen, maar het conflict raakt een fundamentele vraag: wie diende wie? Was Ziri een door Cordoba benoemde bestuurder, of was hij een koning die uit eigen keuze de kalief erkende?

In 993 stichtte of ontwikkelde Ziri Oujda als machtscentrum en verklaarde hij zich onafhankelijk. Cordoba stuurde daarop troepen. Een eerste leger werd verslagen, maar een grotere Andalusische macht bracht Ziri in 997 bij Tanger een zware nederlaag toe. Abd al Malik, de zoon van al Mansur, trok Fez binnen en reorganiseerde het bestuur.

Ziri aanvaardde opnieuw Omajjadische erkenning, maar bleef militair actief. Hij voerde campagnes naar de centrale Maghreb en nam tijdelijk Tahert in. Tot zijn dood rond 1001 bleef hij een regionale vorst die zich niet volledig liet indelen als bondgenoot, gouverneur of onafhankelijke koning.

Zijn loopbaan laat zien waarom de Omajjadische politiek tegelijk succesvol en kwetsbaar was. Cordoba kon een machtige heerser legitimeren en ondersteunen, maar hoe sterker die heerser werd, hoe minder bereid hij was bevelen te ontvangen.

Banoe Ifran en de strijd om Fez

De Banoe Ifran behoorden eveneens tot de Zenata en hadden een lange politieke geschiedenis in de centrale Maghreb. Verschillende takken waren verbonden met de sufritische stroming binnen de kharidjitische traditie.

In de tiende eeuw groeide Yala ibn Muhammad uit tot een belangrijke heerser van de Banoe Ifran. Hij stichtte een eigen machtscentrum, veroverde Oran en streed samen met bondgenoten van de Maghrawa tegen de Fatimiden. Zijn gebied strekte zich op een bepaald moment uit van Tahert in de richting van Tanger.

Yala liet de vrijdagpreek in naam van Abd al Rahman III uitspreken. De Omajjadische kalief erkende hem als bestuurder over gebieden in de centrale Maghreb. Toen Jawhar met een Fatimidisch leger oprukte, verklaarde Yala zich echter opnieuw gehoorzaam aan de Fatimiden. Jawhar vertrouwde die ommekeer niet en liet hem in 958 doden.

Zijn zoon Yaddoe zocht aanvankelijk veiligheid in al Andalus. Later keerde hij terug en wist rond 991 Fez in te nemen. Ziri ibn Atiyya versloeg hem en heroverde de stad. Yaddoe werd kort daarna gedood.

Daarmee verdwenen de Banoe Ifran niet. Onder leiders als Hammama bouwden zij een machtsgebied op tussen Salé en Tadla. Andere familieleden trokken naar al Andalus, waar zij tijdens het uiteenvallen van het Omajjadische kalifaat nieuwe posities verwierven. Een tak van de Banoe Ifran vestigde zelfs een eigen emiraat in Ronda.

In de elfde eeuw bleven de Banoe Ifran en Maghrawa om Fez en omliggende gebieden strijden. De bronnen beschrijven gewelddadige innamepogingen en wraakacties. Sommige verhalen over massamoorden of uitzonderlijke wreedheid kunnen historische gronden hebben, maar dragen ook de literaire kenmerken waarmee middeleeuwse kronieken een vijandige heerser afschilderden.

De Banoe Ifran waren dus niet slechts een korte onderbreking in de heerschappij van de Maghrawa. Zij vormden een zelfstandige macht met verbindingen van Tlemcen tot Salé en van Fez tot Ronda.

Fez na de Idrisiden: een dubbelstad die bleef groeien

De opeenvolging van heersers uit de Miknasa, Fatimiden, Omajjaden, Maghrawa en Banoe Ifran kan de indruk wekken dat Fez gedurende deze hele periode alleen een slagveld was. Dat beeld is onvolledig.

Fez bleef aantrekkelijk omdat de stad een sterke economische, sociale en geografische basis bezat. Zij lag bij de Saisvlakte, op een kruispunt van routes tussen noord en zuid en tussen de Atlantische en centrale Maghreb. De rivier en haar zijstromen leverden water voor woningen, tuinen, werkplaatsen, badhuizen en molens.

Politieke macht kon wisselen zonder dat het dagelijkse leven volledig stilviel. Boeren brachten producten naar de markten, ambachtslieden werkten door, kooplieden onderhielden verbindingen en religieuze gemeenschappen organiseerden hun eigen instellingen. Oorlogen konden deze wereld ernstig beschadigen, maar na iedere machtswisseling begon zij niet opnieuw vanaf nul.

Fez van de Kairouaniërs en Fez van de Andalusiërs

De stad bestond uit twee stedelijke delen aan weerszijden van de rivier. De ene zijde werd verbonden met migranten uit Kairouan en Ifriqiya, de andere met groepen uit al Andalus.

Beide zijden hadden eigen wijken, markten, moskeeën, poorten en lokale elites. De bewoners deelden één stedelijke omgeving, maar behielden ook afzonderlijke identiteiten. Er waren perioden van samenwerking en handel, maar eveneens spanningen en conflicten.

Een heerser die Fez innam, kreeg daarom niet één volledig uniforme stad in handen. Hij moest rekening houden met twee oevers en met invloedrijke families, religieuze leiders en economische groepen. Lokale steun kon bepalen of een stadspoort werd geopend, een gouverneur standhield of een opstand succes had.

De Almoraviden zouden de twee stadsdelen later bestuurlijk en fysiek sterker verenigen. Vóór die tijd bleef de dubbele stedelijke structuur een kenmerk van Fez.

Moskeeën als plaatsen van geloof en politiek

De Qarawiyyinmoskee en de Andalusiyyinmoskee waren de belangrijkste gebedshuizen van de twee stadsdelen. Zij waren niet alleen religieuze gebouwen, maar ook plaatsen waar de vrijdagpreek werd gehouden, kennis werd doorgegeven en openbaar gezag zichtbaar werd.

De gebouwen werden in de tiende eeuw uitgebreid en aangepast. Latere kronieken verbinden delen van deze werkzaamheden met bescherming uit Cordoba. Bij zulke berichten moet worden bedacht dat bouwgeschiedenis vaak uit latere teksten wordt gereconstrueerd en niet ieder onderdeel nauwkeurig te dateren is.

Toch past het bredere beeld bij de politiek van de tijd. Een kalief die een moskee in Fez ondersteunde, maakte zijn aanwezigheid tastbaar zonder permanent in de stad aanwezig te zijn. Een minaret, inscriptie of uitbreiding kon als religieuze gift én als politiek teken functioneren.

De moskeeën waren in deze periode nog niet automatisch universiteiten in de moderne betekenis van het woord. Er werd onderwijs gegeven en geleerden konden er leerlingen ontvangen, maar de uitgebreide institutionele reputatie van de Qarawiyyin ontwikkelde zich over vele eeuwen. Het is nauwkeuriger te spreken over een groeiend religieus en intellectueel centrum dan over een volledig gevormde moderne universiteit in de negende of tiende eeuw.

Water, molens, badhuizen en markten

De kracht van Fez lag voor een belangrijk deel in haar water. Kanalen leidden rivierwater naar woningen, tuinen, moskeeën, badhuizen en werkplaatsen. Molens gebruikten de stroming om graan te malen.

Al Bakri beschreef in de elfde eeuw een grote stad met honderden molens en meer dan twintig badhuizen. Zulke aantallen moeten voorzichtig worden behandeld, maar zij tonen hoe middeleeuwse waarnemers de economische omvang van Fez ervoeren.

Water maakte ook gespecialiseerde ambachten mogelijk. Leerbewerking, textielproductie, metaalwerk en voedselverwerking hadden toegang tot water en markten nodig. De combinatie van een vruchtbare omgeving, stedelijke vraag en handelsroutes gaf Fez een economische basis die dynastieke wisselingen kon overleven.

Bruggen verbonden beide oevers. Poorten regelden toegang en belastinginning. Markten waren niet slechts plaatsen waar goederen werden verkocht, maar knooppunten waar nieuws, krediet, familiebelangen en politieke geruchten samenkwamen.

Wie Fez veroverde, veroverde daarom geen lege titel. Hij kreeg toegang tot een levende stedelijke economie, maar moest die economie ook beschermen. Een heerser die handel en watervoorziening beschadigde, ondermijnde zijn eigen inkomsten.

Geleerden, handelaars en stedelijke gemeenschappen

De bronnen noemen veel vaker vorsten dan gewone bewoners. Toch werd het voortbestaan van Fez vooral gedragen door mensen die niet in dynastieke kronieken centraal staan.

Malikitische juristen kregen geleidelijk meer invloed. Zij konden geschillen beoordelen, onderwijs verzorgen en moreel gezag uitoefenen. Hun groeiende rol betekende niet dat alle oudere religieuze tradities onmiddellijk verdwenen, maar zij droeg bij aan een langdurige verandering van het religieuze landschap.

Handelaars verbonden Fez met al Andalus, de centrale Maghreb en zuidelijke markten. Zij hadden belang bij veilige wegen, voorspelbare belastingen en stabiele munten. Een emir die hun steun wilde behouden, kon niet uitsluitend door geweld regeren.

De Joodse gemeenschap maakte een belangrijk deel uit van het stedelijke leven. Joodse kooplieden en ambachtslieden namen deel aan lokale en langeafstandshandel. Al Bakri benadrukte hun economische activiteit en reizen naar andere gebieden. Hun positie kon tijdens politieke conflicten onder zware druk komen te staan, maar hun aanwezigheid laat zien dat Fez een religieus en sociaal diverse stad was.

De geschiedenis van Fez in deze eeuw is daardoor dubbel. De stad werd herhaaldelijk bevochten, maar bleef groeien. Zij was tegelijk een prijs voor veroveraars en een gemeenschap die geen vorst volledig naar zijn hand kon zetten.

Toen de twee kalifaten hun greep verloren: de opkomst van lokale emiraten

Vanaf het einde van de tiende eeuw veranderde het kader waarbinnen de plaatselijke machtsstrijd zich afspeelde. De Fatimiden hadden in 969 Egypte veroverd en hun politieke zwaartepunt naar Caïro verplaatst. Zij verlieten de Maghreb niet volledig, maar droegen het bestuur van Ifriqiya grotendeels over aan de Ziriden en konden het verre westen minder rechtstreeks beïnvloeden.

De Omajjaden bereikten onder Abd al Rahman III, al Hakam II en later de feitelijke leiding van al Mansur een hoogtepunt van macht. Rond 997 leek hun positie in Fez sterker dan ooit, nadat een Andalusisch leger Ziri ibn Atiyya had verslagen. Die invloed was echter sterk afhankelijk van het hof, het leger en de persoonlijke macht van al Mansur.

Na zijn dood in 1002 raakte het Omajjadische gezag verdeeld. Vanaf 1009 werd al Andalus door een burgeroorlog verscheurd en in 1031 werd het kalifaat formeel afgeschaft.

Hierdoor verdween niet alle invloed van buiten Marokko. De Ziriden, Hammadiden en Andalusische stadstaten bleven zich met de Maghreb bemoeien. Wat wel verdween, waren de twee relatief stabiele kalifale polen waartussen plaatselijke emirs zich jarenlang hadden bewogen.

Eerdere bondgenoten en vertegenwoordigers konden daardoor zelfstandiger optreden. De keerzijde was dat zij minder toegang hadden tot de legers, middelen en brede politieke erkenning waarmee een groter gebied kon worden beheerst.

De machtsstrijd verschoof zo van een rivaliteit die door twee kalifaten werd gestuurd naar een stelsel van regionale emiraten. Hun autonomie nam toe, maar daarmee ook de verantwoordelijkheid om opvolging, verdediging en onderlinge verhoudingen zelf te regelen.

Sijilmasa vóór de Almoraviden: de Midrariden en de poort naar de Sahara

Sijilmasa wordt vaak genoemd als de stad die de Almoraviden moesten innemen om de handel in goud te controleren. Daarmee begint haar geschiedenis echter veel te laat.

De stad ontstond in de achtste eeuw aan de rand van de Tafilalt. Volgens de overlevering groeide zij uit een nederzetting van sufritische kharidjitische migranten en groepen van de Miknasa. Aboe al Qasim ibn Samku wordt verbonden met de vroege stichting en de vestiging van de Midraridische dynastie.

De Midrariden, ook Banoe Wasul genoemd, heersten ongeveer twee eeuwen over Sijilmasa. Hun staat was daarmee ouder en langduriger dan veel dynastieën die in Fez regeerden.

De vroegste geschiedenis is niet volledig helder. De bronnen verschillen over de rol van Isa ibn Mazyad, een leider die aanvankelijk werd gekozen en later werd afgezet en gedood. Ook genealogische verhalen over de afkomst van de dynastieke stichter lopen uiteen.

Onder al Yasa werd de macht uitgebreid in de richting van Draa. De muren van Sijilmasa werden versterkt, wijken ontwikkeld en een grote moskee en bestuursgebouwen gebouwd. De stad was dus geen verzameling tenten rond een karavaanmarkt, maar een georganiseerde stedelijke en politieke gemeenschap.

De Midrariden waren verbonden met de sufritische stroming, maar hun religieuze en diplomatieke politiek was niet altijd star. Sommige heersers onderhielden relaties met de ibaditische Rustamiden van Tahert. Een Midraridische heerser liet ondanks leerstellige verschillen zelfs de vrijdagpreek in naam van Abbasidische kaliefen uitspreken. Dit toont opnieuw dat politieke erkenning en persoonlijke of plaatselijke leer niet altijd volledig samenvielen.

De dynastie werd herhaaldelijk geteisterd door familieconflicten. Verschillende zonen met dezelfde naam streden om de opvolging. Stamvoorkeuren, huwelijksbanden en religieuze relaties speelden daarbij een rol.

In de tiende eeuw nam de druk van buitenaf toe. De Fatimiden wilden de zuidelijke handelsroutes controleren en vielen de stad binnen. Plaatselijke heersers werden afgezet, teruggebracht of vervangen. In 958 werd Sijilmasa tijdens de grote campagne van Jawhar opnieuw veroverd.

De Midraridische dynastie hield rond 976 op te bestaan als zelfstandige macht. Daarna werd Sijilmasa betwist door families van de Maghrawa, legers van de Sanhaja en andere regionale heersers. De stad verloor haar betekenis niet; juist haar rijkdom maakte haar tot een blijvend doelwit.

Goud, zout en de zuidelijke handelsroutes

Sijilmasa lag aan de noordelijke zijde van routes die de Maghreb met de westelijke Sahara en gebieden ten zuiden daarvan verbonden. Goud uit West-Afrika bereikte via karavanen de markten van Noord-Afrika, al Andalus en verder gelegen gebieden.

De handel bestond niet alleen uit goud. Zout, koper, textiel, paarden, graan, lederwaren en andere goederen reisden in verschillende richtingen. Ook werden mensen tot slaaf gemaakt en verhandeld. Die handel was een harde werkelijkheid van de middeleeuwse economie en mag niet worden verborgen achter een romantisch beeld van kamelen en karavanen.

De heersers van Sijilmasa verdienden aan belastingen, marktgelden, bescherming en diensten aan handelaars. Zij moesten waterbronnen, oases en wegen beveiligen. Een karavaanstad kon alleen floreren wanneer zij voldoende politieke orde bood om grote investeringen en lange reizen mogelijk te maken.

De Sahara was daarbij geen lege ruimte tussen twee beschavingen. Zij werd bewoond door gemeenschappen die routes kenden, dieren hielden, tol hieven en politieke allianties sloten. Groepen van de Sanhaja speelden een belangrijke rol in deze wereld.

De Almoraviden zouden later vanuit die Saharawereld naar Sijilmasa oprukken. Hun succes kan niet worden begrepen zonder de oude economische en politieke betekenis van de stad. Zij veroverden niet alleen een toegangspoort tot goud, maar ook een gevestigd centrum met eigen elites, landbouw, religieuze tradities en dynastieke herinneringen.

Aghmat, Sous en Draa: steden, oases en routes tussen Atlas en Sahara

Wanneer de geschiedenis uitsluitend tussen Fez en Sijilmasa wordt verteld, verdwijnt een groot deel van Marokko uit beeld. Aghmat, Sous, Draa en het Atlasgebergte vormden verbindingen tussen noordelijke steden, zuidelijke oases en Atlantische gebieden.

Aghmat lag aan de noordelijke voet van de Hoge Atlas, in een gebied met veel water en landbouwmogelijkheden. Arabische geografen vermelden de stad vanaf het einde van de negende eeuw. Archeologisch onderzoek toont een omvangrijke stedelijke plaats die niet pas door de Almoraviden werd geschapen.

De stad lag in een omgeving waarin groepen van de Masmuda, lokale elites, handelaars en landbouwgemeenschappen elkaar ontmoetten. Zij profiteerde van routes naar de bergpassen, Sous en de Sahara.

Aghmat werd later de eerste grote noordelijke stedelijke basis van de Almoraviden, voordat Marrakesh werd gesticht. Dat was alleen mogelijk omdat zij al vóór hun komst een belangrijk centrum was. Een beweging uit de Sahara had een bestaande stad nodig voor voedselvoorziening, bestuur, ambacht en contact met omliggende gemeenschappen.

Draa vormde een keten van oases en nederzettingen die toegang gaf tot Sijilmasa en zuidelijke wegen. Mijnbouw, landbouw en karavaanverkeer speelden er een rol. Sous opende routes naar de Atlantische kust en de Anti-Atlas.

Het Atlasgebergte was geen natuurlijke muur die geschiedenis tegenhield. Bergpassen verbonden regio’s. Lokale gemeenschappen beheersten doorgangen en konden een leger helpen of blokkeren. Politieke macht in Marokko hing daarom af van kennis van het terrein en overeenkomsten met bewoners van bergen en valleien.

Archeologisch onderzoek in Aghmat heeft resten van een grote stad, waterstructuren, landbouw en latere monumenten blootgelegd. Het helpt het oude beeld te corrigeren waarin Zuid-Marokko pas met de stichting van Marrakesh werkelijk stedelijk werd.

Tamesna en de Barghawata: een langdurige staat aan de Atlantische kust

De Barghawata worden in veel overzichten slechts genoemd als een ketterse stam die uiteindelijk door de Almoraviden werd bestreden. Daarmee wordt een politieke gemeenschap die eeuwenlang standhield gereduceerd tot het oordeel van haar vijanden.

Hun machtsgebied lag in Tamesna, de Atlantische vlakten tussen ongeveer de omgeving van Salé en verder zuidwaarts richting Azemmour en Anfa. De precieze grenzen veranderden.

De Barghawata kwamen voort uit de grote opstand van de Amazigh in de achtste eeuw. Vroege verbindingen met de sufritische stroming worden in de bronnen genoemd. Later ontwikkelde zich onder leiders als Salih ibn Tarif en zijn opvolgers een eigen religieus-politieke traditie.

Middeleeuwse auteurs schrijven dat Salih een profetische aanspraak deed, dat zijn gemeenschap een eigen heilige tekst in een plaatselijke taal van de Amazigh kende en dat zij afwijkende gebeden, vastenregels en rituelen volgde. Sommige berichten bevatten zeer gedetailleerde lijsten van voorschriften.

Juist die details vragen om voorzichtigheid. De meeste volledige beschrijvingen zijn bewaard via auteurs die niet tot de Barghawata behoorden. Al Bakri baseerde zich deels op een traditie die verbonden wordt met een gezant van de Barghawata, maar latere auteurs voegden interpretaties toe. Sommige middeleeuwse historici werden steeds vijandiger naarmate de malikitische norm in de Maghreb sterker werd.

Modern onderzoek heeft aangetoond dat vroegere en latere bronnen de Barghawata verschillend voorstellen. In oudere berichten verschijnen zij niet altijd als de absolute vijand die onmiddellijk vernietigd moest worden. In latere malikitische en dynastieke geschiedschrijving werd hun beeld sterker teruggebracht tot afvalligheid en ketterij.

Dit betekent niet dat alle bekende berichten verzonnen zijn. Er bestond waarschijnlijk werkelijk een eigen religieuze orde met een lokale heilige taal en bijzondere claims. Maar de precieze inhoud en ontwikkeling ervan kunnen niet uit één laat vijandig verslag als volledig vaststaand worden gereconstrueerd.

Politiek waren de Barghawata opvallend veerkrachtig. Zij beheersten vruchtbare vlakten en konden aanvallen van rivalen weerstaan. Hun lange bestaan toont dat Tamesna niet slechts een onbeheerde ruimte buiten Fez was.

Hun relatie met de omliggende islamitische staten wisselde tussen oorlog, afstand en mogelijk handel. Een gemeenschap kon religieus worden veroordeeld en tegelijk economisch contact onderhouden met haar buren.

Toen de Almoraviden later Tamesna binnentrokken, stuitten zij daarom niet op een losse stam zonder instellingen, maar op een oude macht met een eigen leiderschap en religieuze identiteit. Abdullah ibn Yasin zou tijdens de strijd tegen de Barghawata om het leven komen. Die gebeurtenis onderstreept hoe zwaar de weerstand was.

Nekor en de Rif: een kustemiraat tussen Marokko en al Andalus

In de Rif bestond sinds de achtste eeuw het emiraat Nekor, verbonden met de Banoe Salih. De traditie schrijft de vroege stichting toe aan Salih ibn Mansur, die een rol speelde bij de verspreiding van de islam onder plaatselijke gemeenschappen.

De oorspronkelijke hoofdstad lag niet altijd op dezelfde plaats. De stad Nekor ontwikkelde zich later tot een centrum in de Rif. Het emiraat beheerste niet noodzakelijk de gehele kust, maar stond in verbinding met verschillende havens en groepen.

Nekor had nauwe relaties met al Andalus. De dynastie werd meestal als soennitisch en later malikitisch beschreven en stond geregeld aan de zijde van de Omajjaden. Maritieme handel verbond de Rif met de Iberische kust.

De regio werd ook aangevallen. Noormannen plunderden Nekor in de negende eeuw. Fatimidische campagnes troffen het emiraat aan het begin van de tiende eeuw. Plaatselijke heersers konden na zulke aanvallen terugkeren of met buitenlandse steun worden hersteld.

Over Musa ibn Abi al Afiya en Nekor bestaan tegenstrijdige voorstellingen. Een Turkstalige encyclopedische studie vermeldt dat Musa in 930 de Banoe Salih uitschakelde. Andere reconstructies, gebaseerd op al Bakri en onderzoek naar de Rif, laten Salihidische heersers of een herstelde dynastie voortbestaan tot ongeveer 1015. Daarna zou een andere lokale familie de macht hebben overgenomen.

Het verschil kan worden verklaard wanneer Musa een heerser versloeg en de stad tijdelijk innam zonder de politieke familie definitief uit de regio te verwijderen. Een militaire overwinning is niet altijd hetzelfde als het blijvende einde van een dynastie.

Archeologisch onderzoek maakt eveneens duidelijk dat de Rifkust niet geïsoleerd was. Havens, nederzettingen en routes verbonden berggemeenschappen met de Middellandse Zee. Nekor was een schakel in handelsnetwerken tussen de Maghreb en al Andalus.

De stad zou uiteindelijk in de Almoravidische periode definitief worden verwoest of haar oude positie verliezen. Daarmee eindigde een politieke traditie die veel ouder was dan zowel de Idrisiden als de Almoraviden.

Zenata, Masmuda en Sanhaja: drie grote namen, geen gesloten blokken

Middeleeuwse en moderne werken delen Amazigh-gemeenschappen vaak in onder drie grote namen: Zenata, Masmuda en Sanhaja. Deze indeling helpt om brede geografische en politieke patronen te herkennen, maar kan misleidend worden wanneer zij als een onveranderlijke etnische kaart wordt behandeld.

Groepen van de Zenata waren sterk aanwezig in de centrale Maghreb, het oosten van Marokko, Fez en verschillende steden en vlakten. Zij waren niet overal in de meerderheid en handelden niet als één politieke eenheid.

Gemeenschappen van de Masmuda werden vooral verbonden met de Hoge Atlas, Sous, Tamesna en andere westelijke gebieden. De Barghawata worden in sommige bronnen als onderdeel van een bredere omgeving van de Masmuda beschouwd. Eeuwen later zouden de Almohaden uit een basis onder de Masmuda voortkomen, maar dat maakt de Masmuda van de tiende eeuw niet tot een vroege Almohadische beweging.

Groepen van de Sanhaja leefden in uiteenlopende gebieden. Sommige vestigden dynastieën in Ifriqiya en de centrale Maghreb, zoals de Ziriden. Andere leefden in de westelijke Sahara en waren verbonden met Lamtuna, Gudala en Massufa. Uit een deel van die Saharische wereld groeide de Almoravidische beweging.

De tegenstelling tussen Zenata en Sanhaja was politiek belangrijk, vooral in de strijd tussen de Maghrawa en Ziriden. Toch waren beide namen te breed om iedere oorlog te verklaren. Groepen van de Sanhaja konden onderling strijden, zoals ook takken van de Zenata elkaar bevochten.

Leefwijze speelde eveneens een rol. Sommige gemeenschappen waren stedelijk, andere combineerden landbouw en veeteelt, weer andere bewogen door de Sahara. Maar geen van de drie namen stond uitsluitend voor nomaden, boeren of stedelingen.

Ook taal en afstamming waren complex. Mensen konden door huwelijk, bescherming, migratie en politiek bondgenootschap in nieuwe verbanden terechtkomen. Middeleeuwse genealogieën maakten beweeglijke gemeenschappen soms overzichtelijker dan zij werkelijk waren.

Daarom moet de opkomst van de Almoraviden niet worden beschreven als een onvermijdelijke overwinning van Sanhaja op Zenata. Het was de overwinning van een specifieke religieuze en politieke beweging, gedragen door bepaalde groepen van de Sanhaja, op verschillende rivalen die zelf verdeeld waren.

Waarom slaagden de Zenata er niet in Marokko duurzaam te verenigen?

De Zenata-dynastieën beschikten over de middelen om staten te besturen. Zij beheersten steden, inden belastingen, onderhielden legers en sloten diplomatieke overeenkomsten. Hun probleem was niet een algemeen onvermogen tot staatsvorming, maar de moeilijkheid om plaatselijke machtsbases in een duurzame overkoepelende orde samen te brengen.

De politieke schaal van hun heerschappij bleef meestal verbonden met een dynastie, stad of persoonlijk netwerk. De brede Zenata-identiteit kon verwantschap en militaire samenwerking bevorderen, maar bood geen vaste instelling die geschillen tussen de Miknasa, Maghrawa en Banoe Ifran kon beslechten. De overwinning van de ene tak werd door een andere vaak als bedreiging ervaren.

Ook de opvolging bleef kwetsbaar. Het gezag van een krachtige emir berustte voor een belangrijk deel op persoonlijke trouw, familiebanden en een zorgvuldig opgebouwd netwerk van plaatselijke bondgenoten. Wanneer hij stierf, was niet vanzelfsprekend dat zijn zoon hetzelfde gezag erfde. Broers, neven en regionale leiders konden ieder een deel van de achterban naar zich toe trekken.

De geografie vergrootte deze kwetsbaarheid. Fez, Sijilmasa, de Rif, Tamesna, Aghmat en de Atlantische kust hadden verschillende economische belangen en verbindingen. Het bezit van één stad leverde geen automatische controle op over de wegen, bergpassen, oases en kustgebieden die nodig waren om heel Marokko te beheersen.

De inmenging van Fatimiden en Omajjaden versterkte plaatselijke heersers, maar maakte het tegelijk mogelijk om na een nederlaag elders steun te zoeken. Een dynastie die haar positie verloor, kon wapens, geld of erkenning van een concurrerend kalifaat ontvangen en opnieuw de strijd aangaan. Nadat beide kalifaten hun directe greep verloren, bleven de rivaliteiten bestaan, terwijl de middelen om een groter gebied te onderwerpen juist afnamen.

Daarbij behielden steden en regionale elites een aanzienlijke eigen invloed. Een emir moest veiligheid bieden, de watervoorziening beschermen, belastingen beheersbaar houden en rekening houden met kooplieden, geleerden en invloedrijke families. Een militaire overwinning buiten de muren was niet genoeg om een stedelijke samenleving duurzaam te beheersen.

Wat uiteindelijk ontbrak, was een project dat dynastieke trouw, religieuze legitimiteit, militaire organisatie en verschillende regionale belangen binnen één blijvende structuur kon verbinden. Dat betekent niet dat een Zenata-dynastie nooit een groter rijk had kunnen vormen. De uitkomst stond niet vooraf vast. De bestaande politieke verhoudingen maakten zo’n eenheid echter afhankelijk van uitzonderlijk sterke personen en daardoor kwetsbaar bij iedere opvolging of nederlaag.

De nederlaag van de afzonderlijke Zenata-emiraten was dan ook geen bewijs dat zij niet konden regeren. Zij ontstond uit de combinatie van dynastieke concurrentie, geografische verschillen, stedelijke zelfstandigheid, wisselende buitenlandse steun en de opkomst van een tegenstander die zijn macht op een andere manier organiseerde.

Waarom konden de Almoraviden deze politieke kaart veranderen?

De Almoraviden brachten niet alle bouwstenen van een nieuwe staat zelf mee. Zij maakten gebruik van een wereld waarin steden, handelsroutes, religieuze geleerden en ervaren militaire gemeenschappen al bestonden.

Hun oorspronkelijke basis lag bij groepen van de Sanhaja in de westelijke Sahara, vooral Lamtuna, Gudala en Massufa. Deze gemeenschappen waren betrokken bij karavaanroutes en kenden de politieke betekenis van de woestijnwegen.

De religieuze hervormer Abdullah ibn Yasin gaf de beweging een duidelijke leer en discipline. Hij was verbonden met de malikitische rechtsschool en legde nadruk op religieuze kennis, gehoorzaamheid en hervorming. Zijn prediking alleen verklaart het succes echter niet. De beweging kreeg ook militaire leiders, een georganiseerde achterban en toegang tot economische routes.

De Almoraviden boden iets wat de afzonderlijke regionale emiraten niet hadden weten op te bouwen: een ideologisch kader dat verder reikte dan één familie, gecombineerd met een militair systeem en een gezamenlijke politieke richting.

Ook hun leiderschap ontwikkelde zich. Abdullah ibn Yasin gaf religieuze richting, terwijl Yahya ibn Omar, Aboe Bakr ibn Omar en later Yusuf ibn Tashfin verschillende militaire en bestuurlijke rollen vervulden. De scheiding en samenwerking tussen religieuze en militaire leiding gaven de beweging flexibiliteit.

Hun eerste grote noordelijke doelwit was Sijilmasa. De stad verbond de Sahara met de Maghreb en bezat rijkdom, landbouw en handelsinfrastructuur. De inname ervan gaf de beweging veel meer dan buit: zij verschafte een stedelijke basis en controle over belangrijke routes.

Daarna volgden gebieden in Sous, Draa en Aghmat. De Almoraviden trokken dus niet rechtstreeks van de diepe Sahara naar Fez. Zij bouwden hun macht stap voor stap op door bestaande centra in te nemen, bondgenoten te vinden en lokale tegenstanders te verslaan.

De strijd tegen de Barghawata was zwaar en kostte Abdullah ibn Yasin het leven. Ook de Maghrawa en Banoe Ifran beschikten over steden, legers en politieke ervaring. De uitbreiding van de Almoraviden was daarom geen eenvoudige mars door een onbeheerd gebied, maar een langdurige strijd tegen gevestigde machten.

Hun beslissende voordeel lag in de combinatie van religieuze legitimiteit, militaire discipline, controle over zuidelijke handelsroutes en een territorium dat vanuit meerdere bestaande steden kon worden uitgebreid. Waar veel eerdere emirs voornamelijk vanuit één stedelijk centrum en een persoonlijk familienetwerk regeerden, ontwikkelden de Almoraviden een beweging die verschillende regio’s binnen één religieus-politieke richting wilde samenbrengen.

Zelfs die eenheid ontstond niet onmiddellijk. Tussen de eerste inname van Sijilmasa en de definitieve controle over Fez lagen campagnes, terugslagen, opstanden en veranderingen in leiderschap. Sommige steden werden meer dan eens ingenomen.

Toen de Almoraviden rond 1069 of 1070 Fez definitief onder hun gezag brachten, eindigde daarom niet eenvoudig een eeuw van wanorde. Er eindigde een politiek stelsel waarin meerdere steden, dynastieën en regionale emiraten naast en tegenover elkaar hadden bestaan zonder dat één van hen duurzaam de overhand kon behouden.

De Almoraviden konden dat landschap veranderen doordat zij de rijkdom van Sijilmasa, de stedelijke kracht van Aghmat, de netwerken van malikitische geleerden, de ervaring van de Saharische karavaangemeenschappen en de militaire organisatie van hun beweging met elkaar wisten te verbinden.

Marokko tussen de Idrisiden en de Almoraviden was daarmee geen vergeten tussenperiode. Het was de tijd waarin Fez leerde voortbestaan zonder haar stichters, de Sahara een beslissende politieke rol kreeg en plaatselijke staten uiteenlopende vormen van legitimiteit en bestuur ontwikkelden.

Pas wanneer deze wereld zichtbaar wordt, kan worden begrepen waarom de Almoraviden meer waren dan een volgende dynastie. Zij dwongen een bestaand en diepgeworteld politiek landschap zich rond een nieuw centrum te herschikken.