Islam is geen cultuur: waarom de islam gebaseerd is op openbaring

In Nederland en België wordt de islam vaak bekeken door de bril van cultuur. Iemand ziet Marokkaanse families, Turkse moskeeën, Arabische woorden, Pakistaanse kleding, Somalische gewoonten of Indonesische tradities, en denkt dan: dit is islam. Soms doen moslims zelf hetzelfde. Zij verwarren wat zij van hun familie, dorp, land of gemeenschap hebben meegekregen met wat Allah werkelijk heeft geopenbaard.

Die verwarring is begrijpelijk, maar gevaarlijk. Niet alles wat moslims doen, is islam. En niet alles wat in een islamitische familie normaal is, komt uit de Koran of uit de profetische leiding (soenna, ook gezocht als Sunnah). Sommige gewoonten zijn mooi en toegestaan. Andere zijn slechts cultuur. En sommige zijn zelfs in strijd met wat Allah heeft neergezonden.

Daarom is het belangrijk om een fundamenteel onderscheid te maken: de islam is geen cultuur die door mensen is gemaakt, maar een openbaring van Allah. Culturen veranderen, botsen, groeien, verdwijnen en worden beïnvloed door tijd, plaats en macht. Openbaring komt van Allah, de Schepper van de mens, de aarde en de hemelen. Zij is geen product van Arabische, Marokkaanse, Turkse, Aziatische, Afrikaanse of Europese geschiedenis. Zij is leiding van de Heer van alle werelden.

Niet elke cultuur van moslims is islam

Wie naar moslims kijkt, ziet grote verschillen. Moslims eten niet overal hetzelfde, spreken niet dezelfde taal, dragen niet overal dezelfde kleding en vieren sociale gebeurtenissen niet op dezelfde manier. Een moslim uit Marokko verschilt cultureel van een moslim uit Turkije, Bosnië, Indonesië, Somalië, Suriname of Nederland. Toch bidden zij tot dezelfde Allah, lezen zij dezelfde Koran, vasten zij dezelfde ramadan en erkennen zij dezelfde Profeet Mohammed ﷺ (vrede zij met hem).

Dat laat meteen zien dat de islam dieper ligt dan cultuur. Cultuur kan de vorm beïnvloeden waarin mensen hun dagelijks leven organiseren, maar zij is niet de bron van het geloof. De bron van de islam ligt niet in volksgewoonten, maar in openbaring.

Dit onderscheid is belangrijk voor moslims en mensen die geen moslim zijn. Iemand die geen moslim is en een slechte gewoonte ziet in een moslimfamilie, mag niet automatisch denken dat dit islam is. En een moslim die een gewoonte uit zijn gemeenschap heeft geërfd, mag niet automatisch denken dat die gewoonte een religieuze verplichting is.

De vraag is steeds: komt dit uit de Koran en de profetische leiding, of komt dit uit familie, gewoonte, geschiedenis, schaamtecultuur, groepsdruk of persoonlijke voorkeur?

Islam begint bij openbaring, niet bij menselijke gewoonte

De islam presenteert zichzelf niet als een lokale traditie, maar als een godsdienst van Allah. Hij is niet ontstaan omdat een volk een eigen identiteit wilde bouwen, of omdat een stam een moreel systeem nodig had. De islam begint bij de werkelijkheid dat Allah de mens heeft geschapen en hem niet zonder leiding heeft gelaten.

Allah (God) zegt: “Voorwaar, de godsdienst bij Allah is de islam.” (Soera Aal Imran 3:19)

Deze uitspraak plaatst de islam boven cultuur. De godsdienst bij Allah is niet wat mensen toevallig mooi vinden, niet wat families gewend zijn en niet wat een samenleving op een bepaald moment normaal verklaart. Islam betekent overgave aan Allah: Hem erkennen, Hem aanbidden, Zijn leiding volgen en het leven onderwerpen aan wat Hij heeft geopenbaard.

Daarom kan de islam niet worden teruggebracht tot Arabische taal, oosterse kleding, familietradities of sociale gewoonten. Die dingen kunnen aanwezig zijn in het leven van moslims, maar zij zijn niet de kern. De kern is dat de mens zijn Schepper kent en zich aan Hem overgeeft.

Islam is de boodschap van de profeten

Islam begon niet als een menselijke cultuur in Mekka. In zijn diepste betekenis is islam de boodschap van overgave aan Allah die alle profeten hebben gebracht. De specifieke wetten en details konden verschillen per tijd en gemeenschap, maar de kern bleef dezelfde: aanbid Allah alleen, gehoorzaam Hem en keer terug naar Hem.

Allah (God) zegt: “Hij heeft voor jullie van de godsdienst voorgeschreven wat Hij aan Noeh opdroeg, en wat Wij aan jou hebben geopenbaard, en wat Wij aan Ibrahim, Musa en Isa opdroegen: onderhoud de godsdienst en raak er niet in verdeeld.” (Soera ash-Shura 42:13)

Dit vers laat zien dat de islam niet begrepen moet worden als een geïsoleerd Arabisch verschijnsel. De boodschap van Profeet Mohammed ﷺ staat in de lijn van Noeh, Ibrahim, Musa en Isa, vrede zij met hen. Het is dezelfde oproep tot aanbidding van Allah, maar in de laatste openbaring werd de leiding voltooid en universeel bevestigd voor de mensheid.

Daarom is het verkeerd om de islam te behandelen alsof hij slechts een cultuur is naast andere culturen. Culturen ontstaan uit mensen. Openbaring komt van Allah. Culturen dragen sporen van plaats en tijd. Openbaring geeft leiding aan plaats en tijd.

De laatste boodschap werd voor alle mensen gezonden

Profeet Mohammed ﷺ leefde in Arabië, sprak Arabisch en ontving de Koran in het Arabisch. Maar zijn boodschap was niet beperkt tot Arabieren. De taal van de openbaring maakt de islam niet tot een bezit van één volk. De Koran werd in het Arabisch geopenbaard, maar zijn boodschap is gericht tot de mens.

Allah (God) zegt: “En Wij hebben jou slechts gezonden als barmhartigheid voor de werelden.” (Soera al-Anbiya 21:107)

Allah (God) zegt ook: “En Wij hebben jou slechts gezonden tot alle mensen, als brenger van goed nieuws en als waarschuwer.” (Soera Saba 34:28)

Deze verzen verbreken de gedachte dat de islam een etnische of culturele godsdienst is. Islam is niet alleen voor Arabieren, niet alleen voor mensen uit het Midden-Oosten en niet alleen voor mensen uit traditionele moslimlanden. Hij is leiding voor wie Allah wil kennen en dienen, waar hij ook woont en welke taal hij ook spreekt.

Daarom kan een moslim Nederlands spreken, in België of Nederland wonen, deel uitmaken van een Europese samenleving en toch volledig moslim zijn. Hij hoeft geen kopie te worden van een buitenlandse cultuur om trouw te zijn aan Allah. Maar hij mag zijn geloof ook niet aanpassen aan elke druk van de omgeving. De maatstaf blijft openbaring.

De godsdienst werd voltooid

De islamitische openbaring kwam niet als een onvolledig cultureel project dat mensen later naar eigen smaak moesten afmaken. Allah heeft de godsdienst voltooid. Dit betekent niet dat elk technisch detail van elke tijd letterlijk genoemd is, maar wel dat de fundamenten van geloof, aanbidding, moraal, toegestane en verboden zaken, en de grote principes van leiding volledig zijn gegeven.

Allah (God) zegt: “Vandaag heb Ik jullie godsdienst voor jullie vervolmaakt, Mijn gunst aan jullie voltooid en de islam voor jullie als godsdienst gekozen.” (Soera al-Maida 5:3)

Dit vers is beslissend. Wat Allah heeft voltooid, mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan culturele druk. Een samenleving kan iets normaal vinden, een familie kan iets eisen, een generatie kan iets ouderwets noemen, maar de gelovige kijkt eerst naar wat Allah heeft geopenbaard.

Daarom is het niet de taak van cultuur om de islam te corrigeren. Het is de taak van openbaring om cultuur te beoordelen, te zuiveren en richting te geven.

Waarom de Koran geen menselijk cultuurproduct is

De Koran vraagt de mens om na te denken over zijn oorsprong. Als de Koran slechts een menselijk product was, ontstaan uit de cultuur van een tijd en plaats, dan zou men daarin de sporen vinden van menselijke verwarring, innerlijke tegenstrijdigheid en onderwerping aan de druk van omgeving en belangen. Maar de Koran presenteert zichzelf als een openbaring die boven menselijke productie staat.

Allah (God) zegt: “Denken zij dan niet na over de Koran? Als hij van iemand anders dan Allah was geweest, dan zouden zij daarin veel tegenstrijdigheid hebben gevonden.” (Soera an-Nisa 4:82)

Dit vers raakt de kern van het onderwerp. Culturen zijn veranderlijk en vaak tegenstrijdig. Mensen worden beïnvloed door macht, angst, begeerte, gewoonte en groepsdruk. De Koran daarentegen spreekt met een gezag dat zichzelf niet ontleent aan de smaak van mensen, maar aan Allah.

Daarom daagt de Koran de mensheid uit. Niet alleen om de schoonheid van woorden, maar ook om de diepte van betekenis, leiding, samenhang, waarheid en geestelijke kracht.

Allah (God) zegt: “En als jullie in twijfel zijn over wat Wij aan Onze dienaar hebben neergezonden, breng dan een soera voort die daaraan gelijk is.” (Soera al-Baqara 2:23)

Allah (God) zegt ook: “Zeg: als de mensen en de djinn zich zouden verzamelen om iets voort te brengen dat gelijk is aan deze Koran, dan zouden zij niet iets gelijk daaraan kunnen voortbrengen, zelfs al zouden zij elkaar helpen.” (Soera al-Isra 17:88)

Deze uitdaging laat zien dat de Koran zichzelf niet plaatst in de categorie van gewone menselijke cultuur. Een cultuur kan mooi zijn, rijk zijn, diep zijn en veel wijsheid bevatten. Maar zij blijft menselijk. De Koran is leiding van Allah. Daarom kan geen menselijke traditie, hoe oud of geliefd ook, boven de Koran worden geplaatst.

Eén God en één hoogste bron van leiding

De islam verbindt geloof, aanbidding en levensrichting met het feit dat Allah één is. De eenheid van Allah (tawhied, ook gezocht als tawhid) betekent niet alleen dat een moslim één God aanbidt, maar ook dat hij erkent dat de hoogste leiding van één Heer komt.

Allah (God) zegt: “Als er in beide goden naast Allah waren geweest, dan zouden zij zeker ten onder zijn gegaan.” (Soera al-Anbiya 21:22)

Dit vers gaat in de eerste plaats over de waarheid van de eenheid van Allah en de onmogelijkheid van meerdere goden. Maar het leert de gelovige ook dat orde niet ontstaat uit botsende absolute machten. De hemelen en de aarde zijn niet overgeleverd aan meerdere godheden met tegenstrijdige wil. Zij staan onder de heerschappij van Allah alleen.

In het leven van de mens ontstaat verwarring wanneer andere dingen de plaats van hoogste maatstaf innemen: begeerte, familie-eer, sociale druk, nationalisme, mode, markt, politiek of cultuur. Als deze dingen boven openbaring worden geplaatst, raakt het innerlijke kompas beschadigd. Dan is niet langer Allahs leiding de maatstaf, maar wat mensen op dat moment verlangen of normaal vinden.

Daarom waarschuwt de Koran tegen het volgen van begeerte alsof zij een god is.

Allah (God) zegt: “Heb jij degene gezien die zijn begeerte tot zijn god heeft genomen?” (Soera al-Jathiya 45:23)

De mens leeft nooit zonder richting. Als hij de openbaring verwerpt, wordt hij niet automatisch vrij. Hij kan dan slaaf worden van zijn eigen begeerte, van de blik van mensen, van de gewoonten van zijn familie of van de druk van zijn tijd. Islam bevrijdt de mens juist door hem terug te brengen naar Allah.

Openbaring vernietigt cultuur niet, maar zuivert haar

Dat de islam geen cultuur is, betekent niet dat de islam alle cultuur verwerpt. De Koran erkent juist dat Allah mensen verschillend heeft geschapen in talen, kleuren, volken en stammen. Menselijke verscheidenheid is geen fout in de schepping, maar een teken van Allah.

Allah (God) zegt: “En tot Zijn tekenen behoort de schepping van de hemelen en de aarde, en het verschil in jullie talen en kleuren.” (Soera ar-Rum 30:22)

Allah (God) zegt ook: “O mensen, Wij hebben jullie geschapen uit een man en een vrouw, en Wij hebben jullie tot volken en stammen gemaakt opdat jullie elkaar leren kennen.” (Soera al-Hujurat 49:13)

Deze verzen maken de balans duidelijk. Islam vraagt niet dat alle mensen dezelfde taal spreken, hetzelfde eten koken, dezelfde toegestane kleding dragen of dezelfde sociale gewoonten hebben. Verschil in taal, afkomst en cultuur kan een terrein zijn van herkenning, ontmoeting, schoonheid en wederzijds leren.

Maar cultuur blijft ondergeschikt aan Allah. Wat goed is, mag blijven. Wat neutraal is, kan ruimte krijgen. Wat tegen de openbaring ingaat, moet worden gecorrigeerd. Zo vernietigt de islam cultuur niet, maar bevrijdt hij haar van afgoderij, onrecht, hoogmoed, schaamtedruk, bijgeloof en menselijke willekeur.

Wanneer cultuur een probleem wordt

Cultuur wordt een probleem wanneer zij zich gedraagt alsof zij openbaring is. Dat gebeurt wanneer mensen zeggen: “Zo doen wij het nu eenmaal,” terwijl de gewoonte ingaat tegen rechtvaardigheid, barmhartigheid, waarheid of duidelijke islamitische leiding.

Soms gebeurt dit in familiezaken. Een huwelijk wordt moeilijk gemaakt door culturele eisen die de islam niet verplicht heeft. Soms gebeurt het bij dochters en zonen, wanneer eergevoel sterker wordt dan eerlijkheid en vrees voor Allah. Soms gebeurt het bij rouw, feesten, geld, kleding, omgangsvormen of de positie van vrouwen en mannen. Niet elke gewoonte in deze domeinen is verkeerd, maar elke gewoonte moet kunnen worden gewogen.

De vraag is niet: wat zullen mensen zeggen? De vraag is: wat vraagt Allah? Een gemeenschap die schaamte voor mensen belangrijker maakt dan gehoorzaamheid aan Allah, heeft cultuur boven openbaring geplaatst.

Ook het omgekeerde kan gebeuren. Iemand kan Europese gewoonten of moderne ideeën automatisch boven de islam plaatsen, alleen omdat zij nieuw, dominant of sociaal geaccepteerd zijn. Ook dat is geen vrijheid. Dat is slechts een andere vorm van onderwerping aan cultuur.

De moslim hoeft niet gevangen te zitten tussen oude familiecultuur en moderne maatschappelijke druk. Zijn hoogste maatstaf is Allah.

Moslims in Nederland en België

Voor moslims in Nederland, België en Vlaanderen is dit onderscheid bijzonder belangrijk. Veel moslims leven tussen verschillende culturele lagen. Zij hebben misschien een Marokkaanse, Turkse, Arabische, Afrikaanse, Aziatische of Balkanachtergrond, terwijl zij tegelijk Nederlands spreken, hier naar school gaan, werken, buren hebben en deel uitmaken van een Europese samenleving.

Dat kan verwarring geven. Sommigen denken dat trouw zijn aan de islam betekent dat men elke gewoonte uit het land van herkomst moet bewaren. Anderen denken dat meedoen in Europa betekent dat men de islam moet veranderen tot iets dat volledig past bij de dominante cultuur. Beide gedachten zijn onjuist.

Een moslim kan respectvol leven in Nederland en België, de wet naleven, goed omgaan met buren, collega’s en medeburgers, de taal leren en bijdragen aan de samenleving. Maar zijn geloof haalt hij niet uit de cultuur van zijn omgeving. Hij haalt het uit de Koran en de profetische leiding.

Evenzo hoeft een moslim niet elke geërfde gewoonte te verdedigen alsof die islam is. Als een gewoonte goed is en niet tegen het geloof ingaat, kan zij blijven. Als zij onrecht, bijgeloof, dwang of ongehoorzaamheid aan Allah bevat, moet zij worden gecorrigeerd.

Hoe herken je het verschil tussen islam en cultuur?

Een moslim heeft praktische maatstaven nodig. Niet elke vraag is eenvoudig, en niet iedereen kan zelf elke bron beoordelen. Maar enkele vragen helpen om helder te denken.

Heeft deze handeling een basis in de Koran of de profetische leiding? Is het een aanbidding of slechts een gewoonte? Wordt iets verplicht gemaakt terwijl Allah het niet verplicht heeft gemaakt? Wordt iets verboden gemaakt terwijl Allah het niet verboden heeft gemaakt? Leidt deze gewoonte tot rechtvaardigheid, bescheidenheid, barmhartigheid en gehoorzaamheid, of tot dwang, hoogmoed, verspilling en onrecht?

Ook is het belangrijk om betrouwbare kennis te zoeken. Wanneer iets onduidelijk is, vraagt de moslim niet alleen: “Wat doen mensen in mijn gemeenschap?” maar ook: “Wat zeggen de islamitische bronnen en betrouwbare geleerden hierover?”

Dit betekent niet dat een moslim zijn ouders, familie of gemeenschap minacht. Integendeel, de islam leert respect voor ouders, familiebanden en goede omgang. Maar respect betekent niet dat gewoonten de plaats van openbaring mogen innemen.

Islam is leiding voor alle culturen

Islam kwam niet om mensen kleurloos te maken. Hij kwam om mensen terug te brengen naar Allah. Hij neemt het goede in menselijke culturen niet weg, maar geeft het richting. Hij laat ruimte voor taal, smaak, kleding binnen grenzen, sociale warmte, gastvrijheid en lokale vormen van fatsoen. Maar hij weigert dat cultuur de hoogste rechter wordt over waarheid en valsheid.

Daarom is de islam geen cultuur, maar openbaring. Hij behoort niet aan één volk, één taal, één familiegeschiedenis of één continent. Hij is de godsdienst die Allah heeft gekozen, de boodschap van de profeten, voltooid in de laatste openbaring en gezonden als leiding voor de mensheid.

Wie dit begrijpt, kijkt anders naar zichzelf en naar anderen. Hij schaamt zich niet voor de islam wanneer moslims fouten maken, want hij weet dat de fouten van mensen niet hetzelfde zijn als de openbaring van Allah. Hij verheerlijkt zijn cultuur niet alsof zij heilig is, maar hij verwerpt cultuur ook niet zomaar wanneer zij goed en toegestaan is. Hij leert wegen, onderscheiden en terugkeren naar de bron.

De mens heeft leiding nodig die sterker is dan gewoonte, dieper dan smaak en zuiverder dan begeerte. Die leiding ligt niet in wat mensen toevallig normaal vinden, maar in wat Allah heeft geopenbaard. Daarom blijft de Koran boven cultuur staan, en blijft de profetische leiding een licht voor ieder volk, iedere tijd en iedere plaats.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• Vind je dit interessant? Onze hoofdpagina is ingericht als een wegwijzer door de islam, cultuur en geschiedenis. Ontdek meer via de categorieën bovenaan ≡ of gebruik de zoekbalk voor specifieke vragen: BegrijpIslam